تفسير سوره شمس - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٤٢ - مقام دوم در نفس ناطقه و روح مجرد آدمى
٩- مراتب نفس در نظر فلاسفه چهار است:
اول مرتبه عقل هيولايى كه به هيولاى خالى از تمام صورتها تشبيه شده مانند قوت طفل براى نوشتن.
دوم- عقل بالملكه كه ملكه انتقال به مطالب نظرى براى نفس پيدا شده و استعداد تحصيل آن را بعد از حصول ضروريات يافته است، مانند شخص مستعد براى يادگيرى نوشتن.
سوم- عقل بالفعل، كه عبارت از اقتدار بر استحضار نظريات است. هر وقتى بخواهد بدون اينكه محتاج به كسب جديد باشد، زيرا آن امور نظرى نزد او ذخيره شده و به مجرد التفات حاضر مىشود، همانند فرد قادر بر نوشتن در هنگام ننوشتن و او را از اين جهت عقل بالفعل مىگويند كه زياد به فعل (كار) نزديك است.
چهار- عقل مستفاد و آن حصول نظريات در حال مشاهده است. همانند نويسنده در حال نويسندگى. يعنى نفس استفاده نموده كمالش را از بيرون كه مراد عقل فعال مىباشد و به عبارت كوتاه: النفس اما ذات كمال و اما ذات استكمال ضعيف او متوسط او قوى، الاول هو الرابع و الثانى هو الاول و الثالث هو الثانى و الرابع هو الثالث.
١٠- در چندين حديث كه بعضى از آنها سند معتبر دارد، وارد شده كه ارواح دو هزار سال قبل از بدنهاى خود خلق شدهاند. اين روايت قول صاحب اسفار را كه مىگويد روح جسمانى الحدوث روحانى البقاء است رد مىكند.