٥- عقل بشرى (عقل عملى) تا حدودى به حسن و قبح امورى، به طور كلى و نه تفصيلى احاطه دارد، و براى زندگانى انسان‌ها مفيد است و ما قبلا اين موضوع را در تفسير آيه مباركه: «فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها» اشاره كرديم، ولى گفتيم كه عقل عملى ما در همه امور ادراكى ندارد بلكه در بسيارى از موارد جزئى عقل عملى ادراكى ندارد.

موضوع مهم اين است كه انسان در مقابل عقل عملى غرايز ديگرى هم دارد كه تمايلات او را به طرف مقتضيات خود مى‌كشاند، و مجرد تحسين و تقبيح عقلى، غالبا مانع تمايلات آدمى نمى‌شود و تحكيم حكم عقل بر خواست غرايز گوناگون آدمى محتاج به ضمانت اجرايى است.

به حسب تجربه نيز اين مطلب ترديدناپذير است، زيرا اگر عقل عملى اولا در همه امور حكم مى‌داشت، و ثانيا مجرد حكم عقل عملى بر تمايلات و غرايز گوناگون آدمى غلبه پيدا مى‌كرد، قرن‌ها پيش جهان انسان‌ها، از همه بدبختى‌ها و مظالم و بى‌عدالتى‌ها پاك مى‌شد، زيرا همه افراد انسان به استثناى طفلان و ديوانگان و سفيهان- عقل عملى داشته‌اند.

خوب، شايد بعضى از خوانندگان بپرسند كه ضامن اجرايى عقل عملى در موارد احكام او، بلكه در پذيرفتن مطلق تربيت و كنترول هوس‌هاى حيوانى چيست؟

جواب اين است كه مصداق منحصر به فرد ضامن اجرايى، اعتقاد به خداوند عالم الغيب و الشهاده و اعتقاد كامل به روز قيامت است كه اعمال در آن روز ثواب و عقاب پيدا مى‌كنند.