اين صحنه نشان مى‌دهد كه فضاى سياسى براى اعلان رهبران آينده جهان اسلام، مناسب نبوده است، چنان كه جمله‌ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ؛[٢] خداوند، تو را از آسيب مردمان حفظ مى‌كند در جريان غدير، اشاره به همين واقعيت است. البتّه بعد از غدير نيز هنگامى كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در بيمارىِ منجر به وفاتش مى‌خواهد به صورت مكتوب، مشكل رهبرى آينده جهان اسلام را حل كند، با كارشكنى و همهمه و غوغا رو به رو مى‌شود و در نتيجه، تصريح به اين امر، ميسّر نمى‌گردد.[٣]

٤. مقصود از «دوازده خليفه»

تأمّل در واژه‌هاى «خليفه»،[٤] «امام»،[٥] «وصى»،[٦] «امير»[٧] و الفاظ مشابه آنها كه در گزارش‌هاى مختلف حديث جابر آمده و نيز موقعيت خانوادگى و عدد كسانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را به عنوان جانشينان خود معرّفى مى‌كند و مهم‌تر از همه، تأكيد ايشان بر اين كه قوام دين و عزّت اسلام و صلاح امّت تا قيامت در گرو خلافت آنهاست، به روشنى نشان مى‌دهند كه پيامبر صلى الله عليه و آله در اين پيام مهم، در صدد ارائه مشخّصات افرادى بوده كه پس از او شايستگى علمى، عملى، سياسى و مديريتى لازم را براى رهبرى جامعه اسلامى دارند؛ كسانى كه از هر جهت مى‌توانند خليفه خدا و خليفه پيامبر خدا

[١]. ينابيع المودّة: ج ٢ ص ٣١٦ ح ٩٠٨.

[٢]. مائده: آيه ٦٧.

[٣]. ر. ك: صحيح البخارى: ج ١ ص ٥٤ ح ١١٤ و ج ٤ ص ١٦١٢ ح ٤١٦٨ و ج ٨ ص ٢٦٨٠ ح ٦٩٣٣، مسند ابن حنبل: ج ١ ص ٦٩٥ ح ٢٩٩٢، الطبقات الكبرى: ج ٢ ص ٢٤٤.

[٤]. ر. ك: دانش‌نامه قرآن و حديث: ج ٩ ص ٣١١( اهل بيت عليهم السلام/ فصل يكم/ شمار امامان اهل بيت عليهم السلام/ تعبير« دوازده خليفه»).

[٥]. ر. ك: همان: ص ٣١٩( اهل بيت عليهم السلام/ فصل يكم/ شمار امامان اهل بيت عليهم السلام/ تعبير« دوازده امام»).

[٦]. ر. ك: همان: ص ٣٢٣( اهل بيت عليهم السلام/ فصل يكم/ شمار امامان اهل بيت عليهم السلام/ تعبير« دوازده وصى»).

[٧]. ر. ك: همان: ص ٣١٩( اهل بيت عليهم السلام/ فصل يكم/ شمار امامان اهل بيت عليهم السلام/ تعبير« دوازده امير»).