ما فکر می‌کنیم که هدف همان «حقیقت» است یعنی خود «خدا» هدف است. در منطق اسلام هدف فقط یک چیز است و آن خداست. اصولا توحید اسلام جز این اقتضا نمی‌کند، اگر هم هدف دیگری معرفی می‌کند مانند بهشت و یا فرار از جهنم، هدفهای درجه دوم است برای انسانهایی که از این هدفهای خیلی پست جهنمی باید رهایی پیدا کنند و الاّ خود حکمت از آن جهت که حکمت است، قطع نظر از این که انسان را به خدا برساند، هدف نیست. بلی اگر حکمت انسان را به حقیقت برساند خوب است و خوبی‌اش هم به واسطه این است که انسان را به حقیقت می‌رساند نه اینکه خود، مطلوب بالذات است. عدالت اخلاقی هم از آن جهت خوب است که جلوی نفس امّاره را می‌گیرد و این مانع را از راه وصول به حقیقت برمی‌دارد، که تا کشور وجود انسان کشوری متعادل نباشد انسان نمی‌تواند سیر الی‌ الله داشته باشد. محبت نیز شاید از نظر اثر باشد نه مقدمه، یعنی لازمه وصول به حقیقت باشد.

«ایمان» هدف است نه وسیله

به ‌هر حال از نظر ما «ایمان» در اسلام هدف است نه وسیله. این، خلاصه حرف است. در اینجا سؤالی مطرح می‌شود و آن اینکه وقتی می‌گوییم: یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا آمِنوا[١] آیا ایمان هدف است یا وسیله؟ شک ندارد که

[١]. نساء/ ١٣٦: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، ایمان بیاورید.