نقاط قوّت و نقاط ضعف هر کدام اشاره کردیم، وگرچه امیدوار به این که روحانیت سنی بتواند بر ضعف خود پیروز شود نیستیم اما اظهار امیدواری کرده و آرزو کردیم که روحانیت شیعه بر نقطه ضعف خود پیروز شود و این آرزو را قریبالوقوع دانستهایم. فکر میکنم اکنون که در حدود پانزده سال از آن میگذرد شرایط مساعدتری برای غلبه بر آن نقطه ضعف پدید آمده باشد.

در عین حال از نظر اندیشه اصلاحی و طرح اصلاحی، در جهان شیعه نیز شخصیتهایی ظهور کردهاند که اندیشههای اصلاحی در بعضی زمینهها داشتهاند.

مرحوم آیتاللَّه بروجردی و علامه شیخ محمد حسین کاشف الغطاء و علامه سید محسن عاملی و علامه سید شرفالدین عاملی و بالخصوص علامه نائینی را از این نظر نباید از نظر دور داشت. شایسته است اهل نظر اندیشههای اصلاحی این شخصیتها را هر چند محدود به زمینهای خاص است، مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار دهند. ما در مقالهای تحت عنوان «مزایا و خدمات مرحوم آیتاللَّهبروجردی» [١] برخی اندیشههای اصلاح طلبانه آن مرحوم، مخصوصاً توجهش به اتحاد اسلامی را تشریح کردهایم و در دائرة المعارف اسلام همه آنها اقتباس شده است.

[١] این مقاله در کتاب شش مقاله به چاپ رسیده است