روش سید جمال در قبال روحانیت شیعه، تأثیر فراوانی داشت هم در جنبش تنباکو که منحصراً وسیله علما صورت گرفت و مشتی آهنین بود بر دهان استبداد داخلی و استعمار خارجی، و هم در نهضت مشروطیت ایران که به رهبری و تأیید علما صورت گرفت. در تاریخ سید جمال به عنوان یک شخصیت مسلمان انقلابی آگاه هرگز دیده نشده است که روحانیت شیعه را بکوبد یا تضعیف نماید، با آنکه شخصاً در اثر برخی ناآگاهیها صدمات و آزارهایی هم دیده است.

آقای محیط طباطبایی مینویسند:

سید در سفر اول خود به اروپا که «عروة الوثقی» را انتشار میداد، متوجه اهمیت نفوذ روحانیان برای انجام اصلاحات شده بود و در نامهای که همان اوان در اروپا به یکی از ایرانیان مقیم مصر (که او هم برای نجات از دست مأمورین ایران، خود را «داغستانی» نامیده بود) نوشته است، صریحاً میگوید که علمای ایران در انجام وظایف خود کوتاهی نکردهاند و این مأمورین دولت ایران بودهاند که همواره اسباب زحمت و درماندگی و عقبافتادگی مردم و کشور را فراهم کردهاند.

موقعی که در تهران میزیست به هیچ وجه تظاهری مخالف مذاق روحانیون از او سر نزد، بلکه برعکس پیوسته میکوشید با علما حسن تفاهم داشته باشد. رساله نیچریه او که هنگام

[١]. رجوع شود به کتاب نقش روحانیت پیشرو در جنبش مشروطیت ایران، تألیف حامد الگار، ترجمه ابوالقاسم سری.