بدون ثابت، ناممکن است. هر متحرک و لااقل هر متحرک به حرکت تکاملی، در همان حال که تغییر منزل و مرحله میدهد، در مداری مشخص و معین یعنی مداری ثابت به حرکت خود ادامه میدهد.

آنچه موجود متحرک از آن عبور میکند و آن را پشت سر میگذارد مرحله و منزل است نه مدار و مسیر.

ثانیاً اگر دوست عزیز ما برای همه چیز «وجود تاریخی» قائل است حتی برای اصول و عقاید و مکتبها و ایدئولوژیها و فرهنگها (هر فرهنگی و با هر ریشهای) پس دیگر از اسلام هزار و چهار صد سال پیش که از جان و دل از آن دفاع میکند چه میخواهد؟

خواهید گفت: اسلام خود، حرکت و جنبش است که به وجود خود ادامه میدهد نه بنیاد و نظام. پاسخ این است که اسلام نه حرکت است و نه متحرک، نه جنبش است و نه جنبنده. این جامعه اسلامی است که در مدار اسلام و صراط مستقیم اسلام در حرکت است و یا باید در حرکت باشد نه اسلام.

ثالثاً البته صحیح است که گاهی یک جریان موج خیز و حرکت زای اجتماعی، روح خود را از دست میدهد و از آن جز یک سلسله آداب و تشریفات بیاثر باقی نمیماند. امیرالمؤمنین فرمود اسلام به دست امویها مانند ظرفی که وارونه شود و محتوایش بیرون بریزد و جز خود ظرف باقی نماند، وارونه میشود و از محتوای خود خالی میشود (یکفَأُ الْاسْلامُ کما یکفَأُ الْاناءُ) [١]. و ما با شما همراهی کرده، نام این پدیده اجتماعی را تبدیل حرکت به بنیاد مینهیم. با ذکر یک مثال توضیح میدهم:

عزاداری سنتی امروز امام حسین علیه السلام تبدیل حرکت به بنیاد است. این عزاداری که بحق در بارهاش گفته شده: مَنْ بَکی اوْ ابْکی اوْ تَباکی

[١]. نهج البلاغه، خطبه ١٠١.