بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صدسالۀ اخیر، ص:٢٧ سنی، فلسفه از مصر رخت بربست. در عصر اخیر سید جمال که گرایش شیعی داشت به مصر آمد، بار دیگر فلسفه در مصر رواج یافت.

و باز به دنبال همین برنامه که میخواست اسلام را مکتب و ایدئولوژی جامع و بینیازکننده معرفی کند، به دفاع از انتقادهایی که از اسلام در اروپا میشد پرداخت.

در اروپا علیه اسلام تبلیغ میشد که اسلام دین جبری و قضا و قدری است و آزادی فرد را نفی میکند و علت انحطاط مسلمانان اعتقاد آنها به قضا و قدر جبری و کور است [١] و میگفتند اسلام ضد علم است، دوری مسلمانان از علم را باید در تعلیمات خود اسلام جست. سید در مجله عروةالوثقی و در مقالهای مستقل، از نظریه اسلام درباره قضا و قدر دفاع کرد و آن را در شکل اسلامیاش نه تنها عامل انحطاط ندانست، برعکس عامل ترقی و تعالی شمرد [٢] و همچنین به ارنست رنان، فیلسوف فرانسوی معاصرش که به اسلام تاخته بود و آن را ضد علم و عامل انحطاط مسلمین به حساب آورده بود، پاسخ داد [٣].

٥. مبارزه با استعمار خارجی اعم از استعمار سیاسی که در مسائل داخلی کشورهای اسلامی دخالت میکرد، و استعمار اقتصادی که منجر به کسب امتیازات ظالمانه و غارت کردن منابع مالی و اقتصادی جهان اسلام میشد، و استعمار فرهنگی که به نوعی فرهنگزدایی از نظر

[١]. رجوع شود به کتاب انسان و سرنوشت، تألیف مرتضی مطهری.

[٢]. همان مدرک و کتاب سید جمال الدین حسینی، پایهگذار نهضتهای اسلامی، تألیف آقای صدرواثقی.

[٣]. رجوع شود به رساله اسلام و علم، نوشته آقای سیدهادی خسروشاهی.