است. نظام روحانیت سنی به گونهای است که او را کم و بیش به صورت بازیچهای در دست حکام که خود، آنها را «اولیالامر» معرفی کرده است در آوردهاست. شخصیتی مانند عبده اگر بخواهد منصب افتاء را احراز نماید باید خدیو عباس ابلاغ آن را صادر نماید، و یا مقام افتاء و ریاست جامع الازهر شخصیت بزرگ و مصلحی مانند شیخ محمود شلتوت، باید با نوشته شخصیتی نظامی و سیاسی مانند جمال عبد الناصر حجیت و سندیت بیابد. روحانیت سنی یک روحانیت وابسته است. روحانیت وابسته قادر نیست علیه آن قدرتی که وابسته به آن است قد علم کند و توده مردم را به دنبال خود بکشاند.

اما روحانیت شیعه در ذات خود یک نهاد مستقل است، از نظر روحی به خدا متکی بوده و از نظر اجتماعی به قدرت مردم، و لهذا در طول تاریخ به صورت یک قدرت رقیب در مقابل زورمندان تاریخ ظاهر شده است. در پیش گفتیم علت آنکه سید جمال در کشورهای سنی مستقیماً به سراغ توده مردم میرفت و در ایران به سراغ علما، در کشورهای سنی مخاطبش توده مردمند و در ایران علما، در آنجا انقلاب را از توده میخواهد آغاز کند و در ایران از علما، این است که روحانیت شیعه از دستگاه حاکمه مستقل بوده و استعداد انقلابی شدن داشته است برخلاف روحانیت سنی. روحانیت شیعه عملًا بر تز مارکس خط بطلان کشیده که میگوید:

مثلث دین و دولت و سرمایه همواره در طول تاریخ با یکدیگر همدست و همکار بوده و طبقهای را در مقابل توده تشکیل میدادهاند و سه عامل از خود بیگانگی خلق به شمار میروند.

ما در مقاله «مشکل اساسی در سازمان روحانیت» [١] یک بررسی مختصر درباره روحانیت شیعه و روحانیت سنی به عمل آوردیم و به

[١]. رجوع شود به کتاب ده گفتار نوشته مرتضی مطهری، گفتار دهم.