انسانيت در افراد انسان است . پس اگر تفاوت يعنى تفاوت ظهورى , مخرج وجود از عين حقيقت افرادش باشد , بايد تفاوت بين افراد انسان , مخرج انسانيت از عين حقيقت افرادش باشد و حال اينكه تفاوتى كه بين افراد انسانيت است مانند آن در افراد موجودات ديگر ممكن نيست . لذا بعضى از آنها به حسب مرتبه اعلى و به حسب مقام اشرف از ملائكه است , و بعضى از آنها به رتبت اسفل و به حال اخس از حيوانند كما قال الله تعالى([ : اولئك كالانعام بل هم اضل , و قال لقد خلقنا الانسان فى احسن تقويم ثم رددناه اسفل سافلين , و به همين جهت است كه : يقول الكافر ياليتنى كنت ترابا ]) .

اينقدر در رد قول به تشكيك در حقيقت وجود براى اهل استبصار كافى است , و كسى كه خداوند چشم بصيرت او را منور گردانيد , و آنچه را كه گفته شد فهميد و در آن امعان نظر كرد از رفع شبهاى وهميه و معارضات باطله عاجز نيست والله المستعان و عليه التكلان .

اين بود بيان قيصرى در رد قول به تشكيك در حقيقت وجود با فى الجمله زياداتى كه در اثناى ترجمه براى مزيد توضيح آورده ايم .

نتيجه بحث اينكه تشكيك در حقيقت خارجى وجود مقابل مفهوم است كه به مشرب اهل تحقيق به معنى سعه و ضيق مجالى و مظاهر اين حقيقت واحده است . و به نظر صاحب اسفار به معنى اختلاف مراتب به شدت و ضعف و كمال و نقص و تقدم و تأخر و