مرگ مغزى - ستوده، حميد - الصفحة ٤٠ - دوم نشانههاى مرگ و زندگى
سپرى شدن سه دوره چهل روزه، و وارد شدن به ماه پنجم از عمر جنين، اشاره شده است. [١] از حركتِ آشكار و گريستن (استهلال) يا شنيدن صداى جنين نيز به عنوان نشانههاى فيزيكى و جسمانى، براى زنده بودن جنين به هنگام تولد نام برده شده است. [٢]
به هر روى، سنجه و ميزان پيدايى حيات، دميده شدن روح و پديد آمدن خلقى دگر [٣] پس از تكميل جنبه جسمانى جنين خواهد بود، نه زندگى نباتى (سلولى) جنين كه از اولِ تكوين آن موجود بوده است.
از سوى ديگر، تشخيص لحظه جدايى روح از بدن و تعيين دقيق زمان مرگ- برخلاف آغازحيات- كار چندان آسانى نيست؛ چه اينكه اكثر معيارهاى فقهى كه در اين زمينه بيان گرديده، عرفى بوده و مربوط به علائم نعشى است؛ يعنى تغييراتى كه پس از مرگ، به تدريج، در جسد هويدا مىگردد و با مشاهده و حس، قابل درك هستند و لذا در مبحث حاضر، راهگشا نخواهد بود؛ علايمى از قبيل: انخساف الصدغين (گود شدن شقيقهها)، ميل الأنف (شل شدگى و خميده شدن بينى)، امتداد جلده الوجه (كشيدگى پوست صورت)، انخلاع كفه من ذراعيه (آويزان شدن مچ دست از ساعد)، استرخاء القدمين (سستى و شل شدن پاها) و تقلّص انثيين الى فوق مع تدلّى الجلده (كشانده شدن بيضه به داخل شكم و آويزان شدن پوست آنها) و .... [٤]
[١]. رك: محمد بن يعقوب كلينى، الكافى، چاپ دوم، (تهران: دار الكتب الاسلاميه، ١٣٦٢) ج ٦، ص ١٣- ١٤؛ همان، ج ٧، ص ٣٤٦.
[٢]. همان، ج ٧، ص ١٥٥؛ محمد بن حسن طوسى، تهذيب الاحكام، (تحقيق سيد حسن موسوى خراسانى)، چاپ اول، (بيروت: دار صعب، ١٤٠١ ق)، ج ١٠، ص ٢٨١؛ همو، الاستبصار، (تحقيق سيد حسن موسوى خراسانى)، چاپ سوم، (تهران: دار الكتب الاسلامية، ١٣٩٠ ق)، ج ١، ص ٤٨٠.
[٣]. المؤمنون (٢٣)، آيه ١٤.
[٤]. جعفر كاشف الغطاء، كشف الغطاء عن مهمات الشريعه الغراء (تحقيق عباس تبريزيان، محمد رضا ذاكرى و عبدالرحيم حلى) چاپ اول، (قم: بوستان كتاب، ١٣٨٠)، ج ٢، ص ٢٥٦؛ محمدحسن نجفى، جواهرالكلام، چاپ هفتم، (بيروت: دار احياء التراث العربى، ١٩٨١ م)، ج ٤، ص ٢٥- ٢٤.