افكنده شده و عذاب بزرگي در انتظار آنهاست»، و أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَي عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَي سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَي بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَن يَهْدِيهِ مِن بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ؛[١] «آيا ديدي كسي را كه معبود خود را هواي نفس خويش قرار داده و خداوند او را با آگاهي، گمراه ساخته و بر گوش و قلبش مهر زده و بر چشمش پرده‌اي افكنده است؟! بااين‌حال چه كسي غير از خدا مي‌تواند او را هدايت كند؟! آيا متذكر نمي‌شويد»، به اين حقيقت اشاره کرده است. به‌عبارت‌ديگر، برای برخورداري از بصيرت، بايد نخست قدرت تشخيص كلام درست از نادرست، خوب و بد، و دوست و دشمن را پيدا كرد تا اينها را با هم اشتباه نگيريم؛ يعني کلامی را، به دليل تشابه لفظی و مغالطه، به‌جای کلام دیگری اشتباه نگیریم و نيز به علت وجود ابهامات و مشابهاتي، شخصی را به‌جای شخص ديگر اشتباه نگيريم. پس از فراهم شدن شناخت صحيح، باید اسير عواطف و احساسات خود نشويم و از عواملی که در قضاوت ما اثر می‌گذارد و آن را منحرف می‌کند، آزاد باشیم. عقل ما اگر رها از هوس‌ها‌ و عادات، و حب و بغض‌های نفسانی و شیطانی شد مي‌تواند قضاوت درستي بکند، و آن‌گاه تحقق بصیرت امكان‌پذير خواهد بود.

پس برای بصیرت، غیر از فکر کردن، اصلاح انگیزه هم لازم است. ما باید با انگیزة صحیح، قضایا را بررسی كنيم؛ يعني به‌راستي، قصدمان این باشد که حق را بجوييم و به آن عمل کنیم؛ نه‌اینکه هماني را برگزينيم كه دلخواهمان است، سودي برایمان دارد و با عافیت و راحت‌طلبی سازگارتر است. انگیزه‌های

[١] جاثيه (٤٥)، ٢٣.