بنابراين فریب خوردن مردم در زمان فتنه‌ها، در جایی است که مطالب حق و باطل با هم آميخته شوند. كساني كه در يك طرف رويارويي قرار دارند، اهل حق هستند و ادعا مي‌كنند عناصر باطل را به‌خوبي می‌شناسند؛ اما آنها که مدافع باطل‌اند، بر روی آن کلمات حقش تکیه می‌کنند. سرانجام گروه باطل، از ميان موارد بسيار زياد، چند مورد حق هم دارد كه حاميانش فقط آنها را به مردم نشان می‌دهند. معاند‌اني که مخالف حق هستند نيز به جست‌وجوي آن اشتباهات و آمیزه‌های باطلی مي‌روند که روی حق را گرفته است تا بتوانند نظر مردم را از حق برگردانند. در اينجا كساني كه اهل بصیرت نیستند، به‌آساني فریب می‌خورند.

ب) دخيل نمودن ‌ذهنيت‌ها، خودخواهي‌ها و منفعت‌طلبي‌ها

مسائل سیاسی و اجتماعی پیچیدگی‌های خاصی دارد و غالباً ناخودآگاه، و گاهی آگاهانه، انسان منافع خود را در قضاوت خويش دخالت می‌دهد و حق را به كسي مي‌دهد كه منافع او را تأمين كند. این مسئلة روان‌شناختی بسيار پیچیده‌ای است که تمایلات انسان در قضاوتش تأثير زيادي دارد. بسياري از افراد، وقتی با مسئله‌اي روبه‌رو مي‌شوند، نخست در عمق ذهنشان پیش‌داوری کرده‌اند؛ يعني فرد کوشيده است به همان نتيجة دلخواهش برسد. ظاهر كار این است که آن شخص در حال تحقیق و بررسي اسناد است تا بر اساس شواهد و قرائن، قضاوتي بکند؛ ولی دل او از پيش حکم کرده است که باید به چه برسی.

مي‌توان موارد زیادی را يافت كه نخست فرد تكليف مسئله را، تحت تأثير