انقلاب اسلامی و ریشه های آن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٣ - ب ـ نظريهٔ ماركس

اوليه» ناميده مي‎شود، ضد خود را در درون خود به وجود آورد و منجر به پيدايش جامعهٔ برده‎داري شد. در اين‌گونه جوامع، آناني كه قوي‎تر از ديگران بودند، افراد ضعيف را به نوكري خود درآوردند. اين جوامع نيز به مرور ايام، تكامل يافت و جامعهٔ فئوداليسم يا جامعهٔ ارباب و رعيتي به وجود آمد. باز هم جامعهٔ مذكور، ضد خود را در درون خود به وجود آورد و به جامعهٔ سرمايه‎داري منتهي گرديد. جامعهٔ سرمايه‎داري نيز در درون خود، ضد خود را به وجود آورد جامعهٔ كمونيستي سامان داد. اين فرآيند، يك مسير اجتناب‎ناپذير در طول تاريخ است و با پيدايش مراحل نخستين، ايجاد جوامع كمونيستي قطعي خواهد بود.

ماترياليست‌ها در توضيح اين روند اظهار مي‎دارند كه در جامعهٔ سرمايه‎داري، سرمايه‎داران ناگزيرند كه براي استفاده از سرمايهٔ خود، ديگران را به‌عنوان كارگر استخدام كنند. با افزايش سرمايه‎ها، كارگرها نيز به‌تدريج افزايش مي‎يابند. سپس اين كارگرِ ضد سرمايه‎دار، در درون آن جامعهٔ سرمايه‎داري رشد مي‎كند و به‌تدريج، سرمايه‎دار را كنار مي‎زند و خود، مالك سرمايه مي‎شود. در اين مرحله آنان به‌طور اشتراكي زندگي مي‎كنند و مالكيت، به طور كلي، برداشته مي‎شود و جامعه به كمون نهايي ـ‌كه همان اشتراك عمومي است‌ـ‌ نايل مي‎آيد.

در ارزيابي نظريهٔ مارکس مي‌توان گفت که اولاً تئوري ماركسيست‌ها در عمل با مشكل مواجه شده است. هر جا كه كمونيسم به وجود آمد، پس از چندي، عقب‎ نشست و به سمت سرمايه‎داري بازگشت. وقايع بسياري در جهان، پيش‎بيني‌هاي نظريه‎پردازاني همچون ماركس را خلاف واقع نشان داد. سرنوشت شوروي كمونيستي، فروپاشي بود و چين نيز، كه به هم‌راه شوروي، از قطب‌هاي كمونيسم در دنيا به‌شمار مي‎رفت، به سمت سرمايه‎داري گرايش پيدا كرده است و اقتصاد خود را بر آن اساس هدايت مي‎كند. همين امر مارکسيست‌هاي بعدي را وادار ساخت تا تغييراتي در آن نظريه به وجود آورند.