انقلاب اسلامی و ریشه های آن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٦٥ - د ـ عامل اراده

ندارد، چون حوزهٔ فعاليت اين‎گونه رشته‎ها مسايل تجربي است و شناخت ماهيت وحي و اموري از اين قبيل، از حوزهٔ تجربه خارج است.

حاصل آن‌كه، براي بررسي عوامل تحولات اجتماعي نمي‎توان تنها به عوامل وراثتي، محيطي، اقليمي و پديده‎هاي ناگهاني و طبيعي از قبيل آتشفشان، طوفان و اموري نظير آن اكتفا كرد؛ بلكه بايد به عامل ديگري به‌نام «وحي» نيز توجه داشت، عاملي كه از ديدِ دانشمنداني كه تكيه‎شان فقط بر دستاوردهاي تجربه‌هاي حسي است، دور مانده است. اين عامل نقش بسيار زيادي در تحولات اجتماعي داشته و دارد. به همين‌رو ما كه به وجود وحي و آثار و پيامدهاي آن ايمان داريم، بايد نقش مهمّي را براي آن در زندگي خود و تحولات اجتماعي در نظر بگيريم.

بدون ترديد، عامل وحي از طريق تجربه قابل اثبات نيست. پس چگونه است که معتقدان به قرآن و بعثت انبيا، وحي را پذيرفته، به آن به عنوان يکي از عوامل تحولات اجتماعي نظر مي‌کنند؟

د ـ عامل اراده

از نظر قرآن کريم و کتب آسماني ديگر، عواملي که پيش از اين ذکر گرديد و نقشي اساسي در ايجاد تحولات اجتماعي ايفا مي‌کنند، نمي‌توانند علّت تامه براي تعيين رفتار فردي و اجتماعي انسانها قلمداد شوند؛ زيرا در كنار اين عوامل، يك عامل مهمّ ديگر به نام ارادهٔ انسان‌ها نيز وجود دارد. حتي در صورتي كه شرايط براي انتخاب كردن يكي از راه‌ها فراهم باشد و عقل آن را تشخيص دهد، وحي نيز آن را بيان كند و هم‎چنين تعليم و تربيت هم انجام گيرد و عوامل ارثي نيز فراهم باشد؛ ليكن باز هم انسان مي‎تواند با ارادهٔ خويش