ادوار فقه و كيفيت بيان آن ( فارسي ) - جناتی، محمد ابراهیم - الصفحة ٢٤٤ - ديگر رسالههاى مرحلهء چهارم
انصارى تقاضاى رسالهء عمليه مىكردند ، وى آنها را به اين رساله ارجاع مىداد ، البته مرحوم شيخ انصارى در چند مورد كه با مرحوم صاحب جواهر اختلاف فقهى داشت خود توضيح داده و فتواى خويش را ذكر كرده بود .
در مورد اين رساله تذكر چند نكته ضرورى است :
١ - مرحوم صاحب جواهر اين رساله را از كتاب بزرگ خود « جواهر الكلام » استخراج كرد ، و آن را با عبارات عربى ساده و روان ، و با بيانى گويا و بدون ابهام و با اسلوبى شيوا و پسنديده تنظيم نمود و پس از چاپ در دسترس مقلدين عربى زبان خود قرار داد .
٢ - متن اين رساله بدون حاشيه در تهران به سالهاى ١٢٦٢ ، ١٢٧٩ ، ١٣٠٠ ، ١٣١٤ ، ١٣١٥ ، ١٣١٦ ، ١٣١٨ ، ١٣٢١ ، و ١٣٢٤ و در بمبئى به سال ١٣١٨ چاپ شد .
٣ - مرحوم علامهء تهرانى مىگويد : همهء علماى متأخر ، بر اين رساله حاشيه نوشتهاند كه نخستين فرد ، شاگرد وى مرحوم شيخ اعظم انصارى ( م ١٢٨١ ه . ق ) بود ، و پس از او شاگردانش سيد مجدد شيرازى ( قدس سره ) و آية الله سيد حسين كوه كمره اى و آية الله شيخ راضى فقيه و آية الله ملا محمد تقى هروى ، اين عمل را ادامه دادند و در سال ١٣١٤ با حاشيه شيخ اعظم انصارى و ميرزا مجدد شيرازى به چاپ رسيد . اين كار استمرار يافت تا اين كه سيد محمد كاظم يزدى رسالهء « عروة الوثقى » را نوشت ، اينجا بود كه رسالهء وى جاى نجاة العباد را گرفت ، و فقها و مراجع شروع به تحشيهء آن نمودند . مهمترين سبب اين تحول روانتر بودن عبارات عروه بود . و از جمله كسانى كه بر « نجاة العباد » حاشيه نوشته است مرحوم سيد حسن صدر است ( م ١٣٥٤ ) [١] ، مرحوم آخوند خراسانى ( م ١٣٢٩ ) ، مرحوم سيد محمد كاظم يزدى ( م ١٣٣٧ ) ، مرحوم حاج ميرزا خليل تهرانى ( م ١٢٨٠ ) و مرحوم شيخ محمد حسين نائينى ( م ١٣٥٥ ) ٤ - علامه تهرانى در جاى ديگر مىگويد : در زمان حيات صاحب جواهر ، رسالهء وى به فارسى ترجمه شد تا مقلدين فارسى زبان او نيز بتوانند از كتاب او استفاده كرده و طبق فتواى او عمل نمايند ، و در پى ترجمهء اين اثر شرحهاى زيادى بر آن نوشته شد . [٢]
[١] - الذريعه ج ٦ ، ص ٢٢٧
[٢] - الذريعه ج ٦ ، ص ١٠٠