شرح رسالة الطير( ابن سهلان ساوى) - عمر بن سهلان ساوى - الصفحة ١٩ - شرح

بخارات كه ياد كرده‌اند و همچنان اختلاف مسامت اجزاء كره نخستين و كره ثوابت‌ [١] و ثوابت و اختلاف اوضاع كرات مايله اسباب حقيقى باشند [٢] در اختلاف آبها و هواها يا به واسطه تصاعد بخارات و اختلاف اجزاء موضع نشود و ظهور بخارات يا بيواسطه به حكم مسامت يا بعضى به واسطه و بعضى بى‌واسطه كه از هر دو وجه تأثير باشد [٣] و چون زمين و آب و هوا در بقعه به خلاف زمين و آب و هوا بقعه ديگر باشد نبات هر يكى ملايم اين زمين و هوا بود و به خلاف ديگر بود و همچنين حيوانات هر بقعه به خلاف حيوانات ديگر باشند چه مى‌يابيم كه آن نبات كه در بلاد هند باشد و از حيوانات عجيب كه در [٤] كه آنجا باشند، در اكثر بلاد نباشند [٥] و آنچه از اين چيزها در بلاد روم باشد همچنين. و در گرمسير، نبات و حيوان به خلاف‌ [٦] اضافه حيوان و نبات سردسير [٧] باشد، و اين به اقاليم‌ [٨] بگردد و به شهرها و مساكن نزديك هم بگردد.

امّا هر چند بعد كمتر بود تفاوت كمتر بود و چون چنين بود غذاء [٩] و اهل هر شهرى و هر اقليمى به خلاف غذاء ديگران بود. و چون غذا مخالف آن فصول غذا كه موادّ و فضول حيوانات شوند، چون نطفه و غير آن به خلاف يكديگر باشند. پس امزجه ايشان به خلاف يكديگر باشند چه خلق تبع مزاج بود و روا بود كه آن اجزاء [١٠] مسامت كه ياد كرديم به فرمان خداى تعالى سبب شوند در اختلاف اخلاق و عادات و يا معين سبب شوند و همچنين اختلاف هوا و اجرام سماوى به حكم فرمان حقّ اسباب شوند، كمال اشخاص را بدين وجه، و آنچه وراى اينست از كمالات ديگر اسباب‌

[١] - ثوائب.

[٢] - باشد.

[٣] - باشند.

[٤] - اصل كه آنجا.

[٥] - نباشد.

[٦] - بخلاف.

[٧] - اصل حيوان سردسير.

[٨] - باقليم.

[٩] - اصل غذاى هر

[١٠] - از اجزاء.