تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٧٤ - تفسير آيا راه بازگشتى وجود دارد؟

بارها قرآن مجيد از تقاضاى بازگشت كافران و ظالمان سخن گفته، كه گاه در آستانه مرگ است، مانند آنچه در آيه ٩٩ و ١٠٠ سوره مؤمنون آمده" حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ‌":

" زمانى كه مرگ يكى از آنان فرا رسد مى‌گويد پروردگارا! مرا بازگردانيد، شايد در آنچه ترك كردم و كوتاهى نمودم عمل صالحى انجام دهم".

و گاه در قيامت است، در آن هنگامى كه در كنار دوزخ قرار مى‌گيرند، مانند وَ لَوْ تَرى‌ إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَ نَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‌:" اگر حال آنها را ببينى هنگامى كه در برابر آتش ايستاده‌اند و مى‌گويند: اى كاش به دنيا باز مى‌گشتيم، و آيات پروردگارمان را تكذيب نمى‌كرديم، و از مؤمنان بوديم" (انعام- ٢٧).

ولى اين تقاضا به هر صورت باشد با پاسخ منفى روبرو خواهد شد، چرا كه بازگشت امكان پذير نيست، و اين يك سنت غير قابل تغيير الهى است، همانگونه كه انسان از پيرى به جوانى، و از جوانى به كودكى، و از كودكى به عالم جنين باز نمى‌گردد، سير قهقرايى از عالم برزخ و آخرت به دنيا نيز امكان پذير نيست.

[١]" طرف" (بر وزن برف) مصدر است و به معنى گردش چشم مى‌باشد، و" طرفة العين" يعنى- يك گردش چشم- ضمنا ضمير در" عليها" به عذاب باز مى‌گردد، درست است كه عذاب مذكر است ولى چون در اينجا به معنى نار و جهنم مى‌باشد ضمير مؤنث به آن بازگشته است‌