محور خلقت مى‌بیند - هر چند انسان کامل چنین است - در نظر سایر موجودات معلوم نیست چنین باشد و بشر رشد نیافته چنین نیست. مثل الذین حملوا التوریه ثم لم یحملوه کمثل الحمار . این مربوط به رشد علمى به استثناى تهذیب است و در وصف او کالانعام بل هم اضل آمده است.

دخترم! پیمبران مبعوث شدند تا رشد معنوى به بشر دهند و آنان را از حجاب‌ها برهانند افسوس که شیطان قسم خورده به دست اذناب خود نگذاشت آنچه آنان مى‌خواهند تحقق یابد فبعزتک لاغوینهم اجمعین . ما همه خوابیم و گرفتار حجاب‌ها الناس نیام و اذا ماتوا انتبهو . گویى جهنم محیط به ماست و خدر طبیعت مانع از شهود و احساس است. و ان جهنم لمحیطه بالکافرین . و کفر مراتب بسیار دارد خودبینى و جهان‌بینى و نظر به جز او نیز از مراتب آن است. نخستین سوره قرآن را اگر با تدبر و چشمى غیر از این چشم‌انداز حیوانى بنگریم و بى‌حجاب‌هاى ظلمانى و نورانى به او برسیم چشمه‌هاى معارف به قلب سرازیر شود، ولى افسوس که از افتتاح آن نیز بى‌خبریم (آن را که خبر شد خبرش باز نیامد).

من قائل بى‌خبر و بى‌عمل به دخترم مى‌گویم در قرآن کریم این سرچشمه فیض الهى تدبر کن هر چند صرف خواندن آن که نامه محبوب است به شنونده محجوب آثارى دلپذیر دارد لکن تدبر در آن انسان را به مقامات بالاتر و والاتر هدایت مى‌کند. افلایتدبرون القران ام على قلوب اقفالها ؛ و تا این قفل و بندها باز نگردد و به هم نریزد از تدبر هم آنچه نتیجه است حاصل نگردد.

خداوند متعال پس از قسم عظیم مى‌فرماید: انه القران کریم فى کتاب مکنون لایمسه الا المطهرون . و سر حلقه آنها آنان هستند که آیه تطهیر در شانشان نازل گردیده. تو نیز مایوس نباش که یاس از اقفال بزرگ است. به قدر میسور در رفع حجب و شکستن اقفال براى رسیدن به آب زلال و سرچشمه نور کوشش کن. تا جوانى در دست توست کوشش کن در عمل و در تهذیب قلب و در شکستن اقفال و رفع حجب که هزاران جوان که به افق ملکوت نزدیکترند موفق مى‌شوند و یک پیر موفق نمى‌شود. قید و بندها و اقفال شیطانى اگر در جوانى غفلت از آنها شود هر روز که از عمر بگذرد ریشه‌دارتر و قویتر شوند.

درختى که اکنون گرفته است پاى به نیروى شخصى برآید ز جاى

گرش همچنان روزگارى هلى به گردونش از بیخ برنگسلى

از مکاید بزرگ شیطان و نفس خطرناکتر از آن، آن است که به انسان وعده اصلاح در آخر عمر و زمان پیرى مى‌دهد و تهذیب و توبه الى الله را به تعویق مى‌اندازد براى زمانى که درخت فساد و شجره زقوم قوى شده و اراده و قیام به تهذیب ضعیف بلکه مرده است. از قرآن دور نیفتم در این مخاطبه بین حبیب و محبوب و مناجات بین عاشق و معشوق اسرارى است که جز او و حبیبش کسى را بر آن راه نیست و امکان راه یافتن نیز نمى‌باشد. شاید حروف مقطع در بعض سور مثل الم ، ص یس از این قبیل باشد و بسیارى از آیات کریمه که اهل ظاهر و فلسفه و عرفان و تصوف هر یک براى خود تفسیر یا تاویلى کنند نیز از همان قبیل است. گرچه هر طایفه به قدر ظرفیت خود حظى دارد