بزرگ خدا حاصل شده است هست، اینها هم مسایل علمى است، عرفان علمى، فلسفه علمى و حکمت علمى، اینها علمى است غیر آن معنایى است که باید باشد. یافتن، مسأله دیگرى است و غرق شدن در آن مسایل، مسأله بالاتر و محو شدن در همه مسائل، مرتبه بالاتر و صعق از برایشان حاصل مى‌شده است این از بالاتر و رجوع از آن جا براى آنها مشکل بوده است، دردناک بوده است. هیچ دردى بالاتر از این نبوده است که از آن مرتبه غیب، از آن جایى که لقاء خداست بدون این که کسى در کار باشد، بدون این که خودشان هم در کار باشند، از آن جا وقتى برگشت مى‌کنند به این عالم، خوب این خیلى سخت است برایشان. این مسأله در همه اولیاء خدا بوده است از حضرت آدم تا رسول خدا و این یک مطلبى است که ماها نمى‌توانیم ادراک کنیم، ما جز این که همین چیزهایى که مربوط به همین عالم است، همه‌اش طبیعى است، حتى عرفان هم طبیعى است، حتى حکمت هم طبیعى است و حتى فلسفه هم طبیعى است، همه اینها یک امور طبیعى است، ما در همین حدود، آنى که غایت آمال عارفین بوده همین بوده است، عارفین علمى، این غیر آنى است که آنها ادراک مى‌کردند، ما در باره او چه مى‌توانیم بگوییم؟

ما گله‌اى نداریم که چون قیام کرده‌ایم براى اقامه عدل، سیلى بخوریم‌

البته وقتى رجوع به کثرت هم مى‌کردند، مصیبت‌هایى که برشان و بر مسلمین وارد مى‌شده است آن هم کمرشکن بوده، آنها همه مصائب را داشته‌اند، منتها مصائب معنویشان غلبه داشته است بر همه چیزها، رجوعشان از عالم صعق، صحو، از عالم محو به عالم صحو، این رجوع برایشان مشکل بوده است، دردناک بوده. اما وقتى رجوع کردند، آنها چون مظهر رحمت خدا هستند مى‌خواهند همه مردم سعادتمند باشند. وقتى مى‌بینید که مردم این طور هستند، مردم دارند دسته دسته به جهنم مى‌روند، دسته به دسته براى خودشان جهنم تهیه مى‌کنند، آنها از این رنج مى‌برند. حتى...(٤) براى این که کفار هم به جهنم مى‌روند آنها رنج ببرند، آنها رحمت هستند. یا وقتى ملاحظه مى‌کند که حکومت عدل مى‌خواهد تشکیل بدهد، آن وقت براى حکومت عدل آن قدر رنج مى برد و آن قدر سیلى مى‌خورد، این هم رنج دارد، نه از باب این که براى خودش، براى این که مى‌خواهد مردم را به عدالت برساند و مردم زیر بار نمى روند. این چیزى است که از صدر عالم تا آخر هست، هر کس قیام کرد براى اقامه عدل سیلى خورد. ابراهیم خلیل‌الله چون قیام کرد براى عدالت، سیلى خورد و او را به آتش انداختند، از صدر عالم تا حالا تاوان این چیزهایى که براى عدالت، براى حکومت عدل بوده است، این تاوان را پرداخته‌اند و باید هم بپردازند، هر وقت به یک نحو. ما فرض مى‌کنیم اینى که گفته مى‌شود، گفته شده است غلط و بر خلاف واقع که بعض انبیا قیام براى اقامه عدل نکردند، همان موعظه کردند، همان صحبت کردند. ما فرض مى‌کنیم که این حرف، جنگ نکردند، ما فرض مى‌کنیم صحیح باشد، اما