دنبال دارد نيز بسيار جانكاه است. خداوند در قرآن كريم مى فرمايد: «يَـا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ كَفَرُواْ وَقَالُواْ لاِءِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُواْ فِى الْأَرْضِ أَوْ كَانُواْ غُزًّى لَّوْ كَانُواْ عِندَنَا مَا مَاتُواْ وَمَا قُتِلُواْ لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِى قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْىِ وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ . [١] اى كسانى كه ايمان آورده ايد ، همانند كافران نباشيد كه چون برادرانشان به مسافرتى مى روند، يا در جنگ شركت مى كنند ، مى گويند: «اگر آنها نزد ما بودند، نمى مردند و كشته نمى شدند»، تا خدا اين حسرت را بر دل آنها بگذارد. خداوند زنده مى كند و مى ميراند و خدا به آنچه انجام مى دهيد ، بيناست» . در تفسير پرتوى از قرآن ، ذيل آيه فوق آمده است: اين آيه، تنبيه هوشيارى آور است به مؤمنان، تا از ترس مرگ و كشته شدن، و از تحرّك در زمين باز نايستند و مانند ناآگاهان از آثار نيروآفرين جنبش و حركت و دهشت زدگان از مرگ، خود را گرفتار سكون و پوسيدگى و مرگ روحى نسازند. اين حقيقت كلّى، به تناسب آنچه اين گونه ، مردم پس از واقعه به زبان مى آورند، در اين آيه و به زبان مردمى كه بدين حقيقت توحيدى ، كفر ورزيده ، از واقعيات زندگى و جهان پوشيده مانده اند ، آمده است . اين كفر بايد كفر نسبى و درونى باشد به توحيد سرنوشت ساز ، نه كفر كافران آشكار و رسمى ؛ چه دسته اخير، نه مسئوليتى داشتند و نه مسلمانان با آنان برادرى و از آنان شنوايى، تا براى برادرانشان دلسوزى كنند و درباره آنان كه براى رسالت

[١] حال برتر ، ص ١٤٨ .[٢] سوره آل عمران ، آيه ١٥٦ .[٣] پرتوى از قرآن ، ج ٥ ، ص ٣٩٢ ـ ٣٩٣. نيز ، ر . ك : من وحى القرآن ، ج ٦ ، ص ٢١٦ .[٤] غرر الحكم ، ح ٨٥٤٣ .[٥] نهج البلاغة ، حكمت ١٧٥ .[٦] غرر الحكم ، ح ٤١٠٨ .[٧] ر.ك : سوره روم ، آيه ٨ ؛ سوره آل عمران ، آيه ١٩١ ؛ سوره يونس ، آيه ٢٤ ؛ سوره رعد ، آيه ٣ ؛ سوره نحل ، آيه ٦٩ ؛ سوره زمر ، آيه ٤٢ ؛ سوره جاثيه ، آيه ١٣ ؛ سوره حشر ، آيه ٢١ .[٨] سوره بقره ، آيه ١١٢ .[٩] سوره بقره ، آيه ٢٧٤ و ٢٦٢ و ٢٧٧ ؛ سوره آل عمران ، آيه ١٧٠ ؛ سوره مائده ، آيه ٦٩ ؛ سوره انعام ، آيه ٤٨ ؛ سوره اعراف ، آيه ٣٥ .[١٠] سوره يونس ، آيه ٦٢ ؛ نيز ر.ك : سوره بقره ، آيه ٤٨ و ٦٢ .[١١] سعدى ، غزليات .