موجب شده است كه خداوند نگذارد كه آنها ايمان بياورند. [١] البته بايد يادآور شويم كه اضطراب و دلهره نيز نوعى غم است ، منتها در آنها ترسِ از دست دادن مطلوب در آينده ، باعث ناراحتى فرد مى شود. بنا بر اين مى توان گفت كه حسرت ، نقطه مقابل خشم و اضطراب و دلهره است .

٥ . استيصال و درماندگى

نااميدى و يأس در به دست آوردن دوباره همان فرصت از دست رفته، محور ديگرى است كه اگر نگوييم كه در مفهوم حسرت وجود دارد كم كم ، هيجانِ حسرت ، با آن همراه است ؛ چرا كه وقتى فرصتى از بين برود ، برگشت آن ، محال است و گذشته را نمى توان باز گرداند. امام على عليه السلام مى فرمايد: وَ عُرِضَتْ عَلَيكَ أعْمَالُك بِالْمَحَلِّ الّذِي يُنادِى الظَّالِمُ فيه بِالحَسْرَةِ ، وَ يَتَمَنَّى المُضَيِّعُ فِيهِ الرَّجْعَةَ وَ لاتَ حينَ مَنَاصِ! . [٢] و اعمال تو را بر تو عرضه مى كنند آن جا كه ستمكار ، با حسرتْ فرياد مى زند، و تباه كننده عمر و فرصت ها، آرزوى بازگشت دارد ؛ امّا راه فرار و چاره ، مسدود است . وقتى راه فرار و چاره مسدود باشد ، فرد ، احساس درماندگى خواهد كرد. بنا بر اين، حسرتِ حقيقى، در مواقعى ايجاد مى شود كه انسان ، نيروى جبران مشكلات و شكست ها را از دست داده باشد ؛ گويى از توانايى و قدرت، برهنه شده و سرشار از غم گشته است. شايد به همين خاطر است كه

[١] سوره انعام ، آيه ٣١ .[٢] ر . ك : سوره ابراهيم ، آيه ٢٢ .[٣] Disappointment[٤] Zeelenberg, M., van Dijk, W.W., Manstead, A.S.R., & van der Pligt, J. (١٩٩٨). The experience of regert and disappointment. Cognition and Emotion, ١٢, ٢٢١_٢٣٠[٥] اخلاق در قرآن ، ج ٢ ، ص ٣٤٢ .[٦] Inaction (Omission)[٧] ر . ك : اطيب البيان ، ج ٥ ، ص ٤٩ .[٨] ندامت يا پشيمانى ، به معناى انصراف و انزجار به طور مطلق از آن چيزى است كه از فرد سر زده ، خواه آن چيز ، نيّت باشد ، خواه عمل، خواه، خوب يا بد (ر . ك : التحقيق فى كلمات القران الكريم ، ص ٢١٦) .[٩] Action (Commission)[١٠] نهج البلاغة ، نامه ٥٩ .[١١] Zeelenberg[١٢] The Inaction Effect in the psychology of Regret; Journal of Personality and Social Psychology, Copyrigt ٢٠٠٢ by the American Psychological Association, Inc. ٢٠٠٢, Vol. ٨٢, No. ٣, ٣١٤_٣٢٧.[١٣] گلستان سعدى .[١٤] اشاره است به آيه «فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ ؛ پس جانت به خاطر شدّت تأسف بر آنان از دست نرود» (سوره فاطر ، آيه ٨) .[١٥] اشاره است به آيه «أَفَمَن زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَءَاهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَ يَهْدِى مَن يَشَآءُ ؛ آيا كسى كه عمل بدش براى او آراسته شده و آن را خوب و زيبا مى بيند [همانند كسى است كه واقع را آنچنان كه هست مى يابد]؟ خداوند هر كس را بخواهد ، گمراه مى سازد و هر كس را بخواهد ، هدايت مى كند» (سوره فاطر ، آيه ٨) .[١٦] نهج البلاغة ، نامه ٤١ .[١٧] غررالحكم ، ح ٨٩١ .[١٨] ر . ك : الميزان في تفسير القرآن ، ج ١٤ ، ص ٥١ .