آه سرد - سروش، محمد على - الصفحة ١٥ - حسرت چيست؟
در حقيقت ، اين دو بزرگوار ، حسرت را نوعى پشيمانى تلقى نموده اند، در صورتى كه ظاهرا اين مطلب درست نيست ؛ بلكه مى توان گفت كه گاهى پشيمانى ، از لوازم حسرت است. امّا در تفسير الميزان ، حسرت ، از زاويه اى ديگر مورد بررسى قرار گرفته است كه اين مى تواند نكات ديگرى از اين هيجانِ چند وجهى را براى ما كشف كند. علاّمه طباطبايى ، به نقل از راغب مى نويسد: «حَسر» به كنار زدن لباس از هر چيزى كه ملبس به آن است گفته مى شود. حسرت عن الذراع ، يعنى آستين را از ذراع بالا زدم و حاسر ، كسى را گويند كه زره بر تن و كلاه جنگى بر سر نداشته باشد و مُحسره ، به معناى جاروب است... خسته و فرسوده را هم كه حاسر مى خوانند ، براى اين است كه اندازه توانايى اش براى ديگران معلوم شده است... و حسرت ، به معناى اندوه و ندامت بر امرى است كه فوت شده باشد و ارتباط اين معنا با معناى كشف از اين راه است كه شخص اندوهناك ، برايش كشف شده و پى برده به جهلى كه او را وادار به ارتكاب كارى نموده است. و يا از اين راه است كه قوايش از فَرط اندوه و ندامت بر مافات ، مُنحسر (ضعيف) شده و يا از تدارك آن ، دچار حسر (خستگى) گشته است . [١] طبق اين بيان ـ كه معانى ريشه اى حسرت لحاظ شده است ـ در حقيقت ، حسرت ، حالت غم و غُصه اى است كه شخص ، همراه با آگاهى و شناخت از اشتباه گذشته ، توانايى جبران آن را ندارد و خسته و درمانده شده است . البته محورهاى كشف و عدم توانايى در جبران آن ، در كلمات برخى ديگر از علما نيز آمده است: حسرت ، غمى است كه بر اثر از دست دادن فرصت جبران خطا و
[١] لغت نامه دهخدا، ذيل واژه «حسرت» .[٢] والحسرة أشدّ التلهّف على الشى ء الفائت (الصحاح ، ج ٢ ، ص ٦٣٠) . التلهّف على الشى ء: التحسّر عليه يفوتك وقد كنت اشرفت عليه ( العين، ج ٤ ، ص ٥٢) . قال الجوهرى: الأسف أشد الحزن والتلهف الحزن (الفروق اللغوية ، ص ١١١) .[٣] إنّ الحسرة غمّ يتجدّد لفوت فائدة فليس كل غمّ حسرة (الفروق اللغوية ، ص ١٨٦) .[٤] والحسرة اشد الندم حتى يبقى النادم كالحسير من الدواب الذى لا منفعة فيه (لسان العرب، ج ٤، ص ١٨٩) .[٥] والحسرة هى اشد الندامة والاغتمام على ما فات ولا يمكن ارتجاعه (مجمع البحرين، ص ٥٠٩) .[٦] ترجمه تفسير الميزان، ج ٧ ، ص ٧٨.[٧] والحسرة الغم بما انكشف من فوت استدراك الخطيئة (التبيان فى تفسير القرآن ، ج ٥ ، ص ١١٧) .[٨] سوره مريم ، آيه ٣٩ .[٩] ر . ك : احسن الحديث ، ج ٦ ص ٣٢١ .[١٠] الميزان في تفسير القرآن ، ج ١٤ ص ٥١ .[١١] Websters dictionary[١٢] التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، ص ٢١٦ .[١٣] Landman[١٤] ت سا مستدل»