١- درباره گرفتن خراج به معناى اصطلاحى و يا موارد مصرف آن در قرآن كريم چيزى نيامده، هر چند كه لفظ خراج آمده است [٢]. از اين رو تنها مأخذ و منبع مورد استناد فقيهان نخستين اسلامى «سيره رسول خدا ٦» بود كه آن هم از اندازه رفتار ايشان با ساكنان چند شهر محدود فراتر نمى‌رفت.

٢- چنانكه مى‌دانيم، در شبه جزيره عربستان، زمين كشاورزى اندك است و مردمش در هنگام ظهور اسلام، جز در جاهايى مثل مدينه، خيبر، فدك، وادى‌القرى و تيماء، از راه دامدارى و تجارت روزگار مى‌گذرانيدند.

بنابراين طبيعى بود كه با نظام زميندارى، آشنايى چندانى نداشته باشند.

از اين رو پس از فتح سرزمين‌هاى آباد و قابل كشت و زرع در برابر مسأله‌اى قرار گرفتند كه نه در شريعت پاسخ آن به روشنى آمده بود و نه خودشان در اين كار پيشينه‌اى داشتند. اين بود كه با همان شيوه معمول در سرزمين‌هاى فتح شده رفتار كردند و سعى داشتند كه اين كار با سيره پيامبر ٦ نيز مغايرت پيدا نكند.

پس از فتح ايران، مسلمانان مانده بودند كه آيا زمين‌هاى زراعى را نيز مانند ديگر غنايم تقسيم كنند، يا آن كه همچنان در اختيار صاحبانشان‌

[١] - الاحكام السلطانيه، ماوردى، ص ١٥٣؛ دايرة المعارف الاسلاميه، واژۀ خراج، لغت‌نامۀ دهخدا، واژۀ خراج

[٢] - مؤمنون (٢٣)، آيۀ ٧٢: «أَمْ تَسْئَلُهُمْ خَرْجاً فَخَرٰاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ هُوَ خَيْرُ الرّٰازِقيٖنَ» (يا از ايشان‌فردى مطالبه مى‌كنى‌؟ و مزد پروردگارت بهتر است، و اوست كه بهترين روزى دهندگان است.)