از مجازاتى كه در قبال جنايت بر اندام‌ها و اعضاى بدن، بايد جنايت‌كار تحمل كند، به «ديه» و در برخى موارد نيز به «ارش» و «حكومت» ياد مى‌شود. «ديه»- همان گونه كه بيان شد- مالى است كه مقدارش از نظر شرع، معيّن باشد.

اما «ارش» و «حكومت» عبارت است از مالى كه در عوض نقص در مال يا بدن، از كسى گرفته مى‌شود و براى آن اندازه‌اى معيّن نشده است.

چگونگى ارزش يابى ارش و حكومت در مورد جنايت بر اعضاى بدن، بدين صورت است كه شخص آزاد (كه جنايتى بر او وارد شده) به صورت برده فرض مى‌شود كه قابل قيمت گذارى باشد و صحيح و معيوب او قيمت گذارى مى‌گردد و ارش (مابه التفاوت) آن گرفته مى‌شود. البته در اين ارزش يابى، بايد خصوصيات صحيح و معيوب را ملاحظه كرد، حتى اگر در مقطعى عيب باشد؛ مانند موى سر كه در مدتى روييده مى‌شود. [١]

اينك ٢٠ مورد را كه ديه آن از نظر شرع تعيين شده است، مورد بررسى قرار مى‌دهيم و به مناسبت بحث، در جاهايى كه مقدار معين شرعى وجود ندارد، ازارش نيز ياد خواهيم كرد:

١- ديه موى بدن: حكم جنايت بر موى سر، صورت، ابروها و مژگان و ديه هر كدام به اين شرح است:

عدم قابليت رويش مجدّد در زن يا مرد ديه كامل [٢]

١- موى سر

در مرد ارش‌

قابليت رويش مجدّد

در زن، مهر المثل [٣]

[١] - تحرير الوسيله، ج ٢، ص ٥٧٠

[٢] - منظور از ديۀ كامل يكى از موارد ششگانۀ ديۀ قتل عمد است كه توضيح آن گذشت.

[٣] - «مهر المثل» يعنى، مقدار مهريۀ زنان مثل او.