اجرايى دخالت ندهد، مگر آنجا كه وى را به انجام كارى مأمور يا طلب مشورت مى‌كردند.
وى در طول دوران زندگيش، چه در دورانى كه در نيشابور- مركز علمى و پژوهشى آن زمان- براى تحصيل حضور داشت و چه در زمانى كه به ناچار در قلاع اسماعيليه براى در امان ماندن از شرّ مغولان به سر مى‌برد. وقت خود را صَرف تحصيل علم و اشاعه و رواج مذهب تشيع و تحكيم پايه‌هاى آن و حفظ عالمان و رواج علم و شاخه‌هاى آن نمود. وى در دوره سوم زندگى خويش يعنى دورانى كه با مغولها به سر مى‌برد منشأ خدمات علمى بسيار و تأليفات علمى و عقيدتى شد. براى نمونه، هولاكو پس از فتح بغداد وى را مأمور تأسيس رصدخانه‌اى در مراغه كرد. خواجه از علاقه‌اى كه هولاكو به زيج و رصدخانه داشت استفاده نمود و به بهانه تأسيس رصدخانه، به تأسيس كتابخانه بزرگى پرداخت و با گردآورى كتابهاى نفيس قديم و جديد كه قسمت مهمى از آنها از كتابخانه‌هاى بغداد و شام و ديگر مناطقى كه مورد هجوم مغولها قرار گرفته بود، فراهم شد، تعداد آنها را به چهارصد هزار جلد رسانيد. «١» كه اين كار بسيار عظيمى در آن زمان بود.
از جمله كارهاى خواجه، حفظ جان عالمان و انديشمندانى بود كه گاهى گرفتار خشم مغولها مى‌شدند، خواجه با تدبير جان آنها را از خطر حفظ مى‌كرد كه مى‌توان حفظ جان عزالدين (ابن ابى الحديد) و برادرش موفق الدين، علاء الدين جوينى و ابن فوطى را مديون تدابير خواجه نصير دانست. «٢» از ديگر خدمات خواجه به تشيع، فعاليتهاى علمى و عقيدتى وى است. در اين دوران كتابهايى نظير تجريد الاعتقاد، قواعد العقايد و فصول العقايد و رساله‌اى در امامت تأليف شد كه موجب تقويت و استحكام خاص كلام شيعه گرديد. «٣» بنابراين خواجه طوسى به جاى درگير شدن با مقام و برخوردارى از نعمت‌هاى دنيوى، وقت خود را در آن دوران سخت صرف گرد آوردن انديشمندان در كنار كتابخانه عظيم مراغه و