نكته‌ها و پيامها:
١. وجوب جهاد و دفاع بر همه مؤمنان: عبارت «كتب عليكم القتال» ظهور در وجوب دارد. از آنجايى كه مخاطب اين آيه، همه مؤمنان‌اند، جهاد و دفاع بر تمامى آنان واجب است، مگر كسانى كه به سبب دليلى معتبر (مانند آيه ١٧ سوره فتح) استثنا شده باشند. «١» به گفته بيشتر مفسران اين آيه بر وجوب كفايى جهاد دلالت دارد. از اين رو، اگر همگى آن را ترك كنند، گناهكارند و اگر برخى- به اندازه كفايت- براى انجام آن قيام كنند، وجوب آن از ديگران ساقط مى‌شود. «٢» ٢. ناگوار بودن جهاد براى مؤمنان: در اينكه چرا جهاد- با آنكه تكليف الهى است- براى مؤمنان سخت و ناگوار بوده، چند وجه بيان شده است. يك- جهاد براى مؤمنان مشقت داشت. از اين رو، طبعاً بدان تمايل نداشتند، نه اينكه آن را دشمن بدارند؛ زيرا ممكن است آدمى چيزى را كه موافق طبع او نيست، دوست نداشته باشد، امّا چون خداوند دستور داده، آن را انجام دهد مانند روزه گرفتن در تابستان. «٣» دو- جنگ موجب‌