ما همه در صراط هستيم و صراط از متن جهنم عبور مى‌كند، باطنش در آن عالم ظاهر مى‌شود و در اينجا هر انسانى صراطى مخصوص به خود دارد و در حال سير است؛ يا در صراط مستقيم كه منته به بهشت مى‌شود و بالاتر، و يا صراط منحرف از چپ يا منحرف به سوى راست كه هر دو به جهنم منته مى‌شوند. و ما از خداوند منّان آرزوى صراط مستقيم مى‌كنيم: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ، صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ‌، كه انحراف از يك سو است‌ وَ لَا الضَّالِّينَ‌، كه انحراف از سوى ديگر.

و اين حقايق در حشر به طور عيان مشهود مى‌شود.

صراط جهنم كه در توصيف آن از حيث دقت و حِدّت و ظلمت نقل گرديده است، باطن صراط مستقيم در اين جهان است. چه بسيار راه دقيق و ظلمانى است و چه مشكل است عبور از آن براى ما واماندگان، آنان كه بى‌هيچ انحرافْ راه را طىّ نمودند جُزْنا وَ هِىَ خامِدَة [٢] گويند و هر كس به اندازه سيرش در اين صراط در آنجا نيز همين سير منعكس گردد.

غرورها و اميدهاى كاذب شيطانى را كنار گذار و كوشش در عمل و تهذيب و تربيت خود كن كه رحيل بسيار نزديك است و هر روز كه بگذرد و غافل باشى دير است. بازگو مكن كه تو خود چرا مهيّا نيستى؛ انْظُرْ الى‌ ما قالَ وَ لا الى‌ مَنْ قال من هر چه هستم براى خود هستم و همه نيز چنين.

جهنم و بهشت هر كس نتيجه اعمال او است، هر چه كِشتيم درو مى‌كنيم.

فطرت و خلقت انسان بر استقامت و نيكى است. حُبّ به خيرْ سرشت‌

[١] ص ١١٩، پاورقى ١.

[٢] ص ٢٣٧، پاورقى ١.