محيطهاى گوناگون، و شكى نيست كه اين تفاوت‌هاى بين افراد ناشى از حكمت الهى است زيرا همين تفاوت است كه آنان و اجتماع را به سوى تكامل مستمر سوق مى‌دهد؛ به طورى كه اگر بشر مانند زنبور عسل، يكنواخت خلق شده بود، حسّ ترقى طلبى و بلندپروازى انسانى در نهاد او وجود نداشت و آن صورت تكامل ترقى براى انسان نبوده على (ع) مى‌فرمايند: «خير مردم در تفاوت آنهاست و اگر همه مساوى باشند هلاك مى‌شوند». در قرآن كريم نيز آمده است:

«مالَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً[١] ... وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً؛ چرا در برابر خدايى كه شما را گوناگون و مختلف آفريده است تعظيم نمى‌كنيد». يا در حديث شريف از رسول خدا (ص) نقل شده است كه ما گروه انبيا مأموريت داريم كه با مردم در حدود عقلشان سخن بگوييم. مربى شايسته بايد به اين اصل تفاوت‌هاى فردى توجه كند و بر اساس توانايى و توانمندى مربى خود از او توقع داشته باشد. خصوصاً اگر والدين به اين اصل توجه نكنند، مجبور خواهند بود، فرزندان را با هم مقايسه كنند. اين امر، حسّ حسادت و كينه‌ورزى را در فرزندان شعله‌ور مى‌نمايد.

تفاوت‌هاى فردى سه بخش دارد: تفاوت‌هاى جسمانى، تفاوت‌هاى نفسانى، تفاوت‌هاى عاطفى و اخلاقى.

٢- ١. تفاوت‌هاى جسمانى: هر كودكى از جهت سلامتى يا بيمارى، نيرومندى يا ضعف مزاج، زيبايى ظاهرى، ساختار حواس پنج‌گانه امكان دارد با گروه‌هاى هم‌سن خود تفاوت‌هايى را داشته باشد. نبايد رنگ پوست بچه، زيبايى ظاهرى يا زشتى او باعث ايجاد تفاوت در بين بچه‌ها باشد. والدين بايد با توجه به استعداد فرزندان خود زمينه‌هاى رشد و تكامل فرزند را با توجه به نقص‌ها و كمبودها در وجود او ايجاد نمايند.

٢- ٢. تفاوت‌هاى نفسانى: مانند هوش، فهم، حافظه؛ كودكان از همان ابتداى تولد اين تفاوت‌ها را دارند يعنى برخى بسيار تيزهوش و در حدّ نبوغ و برخى در پايين‌ترين مراحل هوش و به اصطلاح كودن هستند. مربيان و اوليا نبايد توقع يكسان از اين كودكان داشته باشند و در مقام مقايسه آنان با ديگران برآيند.

٢- ٣. تفاوت‌هاى عاطفى و اخلاقى: از جهت عواطف و اخلاق در بين كودكان تفاوت‌هايى وجود دارد كه در وجود آنها نهاده شده و طبيعى محسوب مى‌شود. اين صفات و خصوصيات عبارت است از زرنگى و پرتحركى، تنبلى و بى‌حالى، تندخويى يا خوش اخلاقى، زود رنجى يا خونسردى، ترشرويى يا گشاده‌رويى، خوش‌بينى يا بدبينى، پرگويى يا كم‌حرفى، گوشه‌گيرى يا گرايش اجتماعى، زودباورى يا ديرباورى، خودبزرگ‌بينى يا احساس حقارت، رياست‌طلبى يا ترس از قبول مسئوليت، كم‌رويى يا پررويى، افسردگى يا شادمانى، ترس يا بى‌باكى، بخشش يا بخل، بدخواهى يا خيرخواهى، با نظم بودن يا بى‌نظم بودن. اين صفات گاهى اكتسابى هستند، گاهى ذاتى و طبيعى. بعضى از كودكان از همان زمان كودكى واجد اين صفات هستند. گاهى اين صفات ارثى است، يا مربوط به دوران انعقاد نطفه و ايام باردارى. اعتقاد والدين و مربيان به تفاوت‌هاى فردى در امر تربيت بسيار مؤثر است. دانشمندان براى شناخت تفاوت‌هاى فردى كودكان روش‌هاى مختلفى را پيشنهاد كرده و لذا آشنايى با اين اصل به مربى كمك مى‌كند در امر تربيت موفقيت بيشترى داشته باشند.

ادامه دارد.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. سوره تحريم (٦٦)، آيه ٦.

[٢]. سوره نوح (٧١)، آيه ١٤.