از برخى روايات استفاده مى‌شود كه غيبت امام مهدى (ع)، امتحانى الهى است كه خداوند به وسيله آن، مؤمنان راستين و ثابت قدم را از مدعيان دروغين و مسلمانان سست عنصر تمييز مى‌دهد. از جمله اين روايات، روايتى است كه از امام موسى كاظم (ع) نقل شده و در آن آمده است:

چون پنجمين امام از فرزندان امام هفتمين غايب شود، الله الله در دينتان؛ مراقب باشيد كسى آن را از شما زايل نسازد. اى فرزندان من! به ناچار صاحب‌الامر غيبتى دارد تا آنجا كه معتقدان به اين امر از آن باز گردند. اين محنتى است كه خداى تعالى خلقش را به واسطه آن بيازمايد ....[١]

در روايتى كه از امام على (ع) نقل شده، در اين زمينه چنين آمده است:

به خدا سوگند، من و اين دو فرزندم (حسن و حسين) كشته خواهيم شد و خداوند در آخرالزمان، مردى از فرزندانم را به خون‌خواهى ما برمى‌انگيزد و او مدتى غايب خواهد شد تا گمراهان جدا گردند [اين غيبت به درازا مى‌كشد] تا جايى كه افراد نادان مى‌گويند: خداوند ديگر به آل محمد نيازى ندارد.[٢]

امام حسين (ع) در روايتى ضمن پيش‌بينى غيبت امام مهدى (ع) تصريح مى‌كند كه در اين غيبت، گروهى از دين برمى‌گردند و گروهى بر دين پابرجا مى‌مانند. اين بيان امام حسين (ع) نيز مى‌تواند شاهدى بر امتحان بودن غيبت امام دوازدهم باشد. متن روايت به اين شرح است:

براى او (امام مهدى (ع)) غيبتى است كه در آن برخى از دين برمى‌گردند و برخى بر دين پابرجا مى‌مانند. پس آنها آزار مى‌بينند و به ايشان گفته مى‌شود: «اگر راست مى‌گوييد، اين وعده‌اى كه مى‌دهيد، كى محقق مى‌شود.» آگاه باشيد هر كس در زمان غيبت او در برابر آزار (دشمنان) و تكذيب (آنها) پايدارى پيشه سازد، چون مجاهدى است كه با شمشير در پيشگاه رسول خدا- درود و سلام خدا بر او باد- جنگيده است.[٣]

در روايتى كه از امام باقر (ع) نقل شده است، آن حضرت در حضور جمعى از ياران خود كه ظاهراً در مورد ظهور دولت حق و قيام امامى كه به سختى‌هاى شيعه پايان مى‌دهد، گفت‌وگو مى‌كردند، مى‌فرمايد:

شما به چه مى‌انديشيد؟ به خدا سوگند، هرگز آنچه چشم به راه آنيد، محقق نمى‌شود تا اينكه شما غربال شويد. به خدا سوگند، آنچه به آن اميد بسته‌ايد، رخ نخواهد داد تا اينكه شما آزمايش شويد. به خدا سوگند، آنچه در انتظار تحقق آن هستيد، واقع نمى‌شود تا اينكه شما از هم جدا شويد. به خدا قسم، آنچه دل در گرو آن داريد، تحقق نخواهد يافت مگر پس از نااميدى شما. به خدا قسم، آنچه چشم انتظار آن هستيد، رخ نمى‌دهد، تا اينكه آنان كه مستعد تيره‌بختى‌اند، تيره‌بخت و آنان كه مستعد نيك‌بختى‌اند، نيكبخت شوند.[٤]

گفتنى است نعمانى نيز به هنگام بررسى روايات مربوط به غيبت امام زمان (ع)، پس از تعريف غيبت كبرا، فلسفه اين غيبت را امتحان و آزمايش مردم مى‌داند و براى اين موضوع به آيه‌اى از قرآن نيز استشهاد مى‌كند:

و غيبت دوم آن است كه سفيران و افرادى كه واسطه [ميان مردم و آن حضرت‌] بودند، برداشته شدند براى امرى كه خداوند آن را اراده فرموده بود و