ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٢٥ - خواندنى هاى جوانان ديروز (سير اسلام در اروپا)
اين بحث بسيار جالب در سه قسمت مورد مطالعه قرار مىگيرد:
١. نفوذ سياسى اسلام در كشورهاى اروپا و سيطره دولتهاى مسلمان به وسيله لشكركشى و غير آن.
٢. نفوذ معنوى اسلام در مردم اروپا، يعنى كيفيت مسلمان شدن و انتشار دين اسلام در آن منطقه.
٣. نفوذ تمدن اسلام مانند تأثيرات فرهنگى، علمى، صنعتى و هنرى، معماى و امثال آن. در اين مقاله قسمت اول اين بحث مورد توجه ماست و چون اين موضوع در دو قسمت ديگر كه هدف اصلى ما را تشكيل مىدهد تأثير فوقالعادهاى دارد نخست به مطالعه آن پرداختهايم.
قرن اول هجرى
نخستين قسمت اروپا كه در تحت سيطره دولتهاى اسلامى قرار گرفتهاست، بر حسب مأخذ ما؛ داغستان است در سال ٢٤ هجرى در زمان خلافت عمر لشكريان اسلام اين منطقه را از دست ساسانيان گرفتند و از سال ٤١ تا پايان قرن اول و همچنين تا سال ١٣٢ در تحت نفوذ امويان و پس از آن در دست عباسيان بود. لشكر اسلام در اين قرن چند بار در حدود سالهاى ٤٩، ٥٥ و ٦١ هجرى به منطقه بالكان رسيده و شهر قسطنطنيه را مورد حمله قرار دادند و هم از اين قرن (سال ٩٢ هجرى) سردار بزرگ اسلامى طارق بن زياد به همراهى موسى بن نصير از آفريقا عبور كرده و پس از عبور تنگهاى كه بعدها به نام طارق معروف شد وارد اسپانيا شدند و تا سال ١٠٠ يعنى پايان قرن اول تمام شبه جزيره (ايبرى) اسپانيا و پرتقال به تصرف لشكريان اسلام در آمد.
قرن دوم
مسلمانان در تمام اين قرن، بر اسپانيا حكومت مىكردند و زد و خوردهاى مسيحيان و شورشهاى محلى آنان تأثيرى در ثبات و استحكام زمامدارى رداران اسلامى نداشت به خصوص كه در اين قرن مسلمانان به كشور فرانسه نيز وارد شدند، نخست حربن عبدالرحمن سردار اسلامى اسپانيا در اول قرن دوم و بعد از آن به تدريج سمح بن مالك كه از رجال پاكدامن و مورد علاقه خاص عمر بن العزيز خليفه عادل اموى بود و بعد عبدالرحمن بن عبدالله يمنى سردار شجاع و مدبر اسلامى. مناطق ناربونه، تولوز، كاركاسو، ليون و بردو كه از مناطق جنوبى فرانسه است تصرف كرده از سلسله جبال پيرنه گذشتند. متأسفانه در وسط قرن دوم سيطره مسلمانان در فرانسه پس از ٤٣ سال پايان يافت.
لشكريان اسپانيا به سردارى همين فرماندهان در اين قرن به ايتاليا، جزاير بالئار در مديترانه، كورسيكا، جزاير سيسيل، مالت، سردانيه حمله كردند و در همين قرن نيز قبرس روس (روزيا) در تصرف مسلمانان در آمد.
قرن سوم
مناطق اطراف درياى مديترانه به طور كلى در اين قرن، به علت پايگاههايى كه مسلمانان در تونس و جزيره سيسيل به دست آورده بودند مورد توجه مسلمين بود. ايتاليا چندين بار مورد حمله قرار گرفت شهرهاى برنديزيوم، تارنتوم باربوم، بتونتوم تصرف شد به علاوه لشكريان مسلمان اسلامى در اين قرن از جبال آلپ گذشته و به سويس رسيدند. و از طرف شمال ايتاليا را مورد حمله قرار دادند همين طور صقليه، مالت، كرت در درياى مديترانه و سواحل پروانس در فرانسه تصرف مسلمانان بود ولى مسلمين در اواخر اين قرن قبرس را از دست دادند.
قرن چهارم
قرن چهارم را قرن شورشها و زد و خوردهاى گوناگون، ميان مسيحيان اروپا مانند فرانكها و امپراطوران روم شرقى و ميان حكومتهاى اسلامى مثل امويان قرطبه در اسپانيا فاطميون، بنى ساج حاكمين آذربايجانى داغستان و بنى اغلب بايد دانست مسيحيان در اسپانيا پيشرفت كندى را شروع كردند.
قرن پنجم
در اين قرن مسلمانان در نواحى بالكان و مديترانه به پيشرفتهاى زيادى نايل شدند و تقريباً تمام جزاير بالئار، سردانيد، صقليه، مالت، جزاير اژه در مديترانه و لماسيا و تراكيه در بالكان به تصرف مسلمين درآمد، يكهتاز اين ميدان در اين قرن خلفاى فاطمى مصر بودند كه مستقيماً خودشان و يا سرداران آنها مثل بنىكلب حكمروايى مىكردند.
قرن ششم و هفتم
اين دو قرن را قرن استقرار و آرامش و در اسپانيا دو قرن عقبنشينى مسلمانها بايد ناميد. در پايان قرن هفتم قسمت اعظم اسپانيا به دست مسيحيان بود. در قفقاز مسلمانان به پيشرفتهايى نايل شده، در بند باب الابواب به وسيله ايلخانان ايرانى تصرف شد.
جنگهاى صليبى در اين دو قرن نقش مهمى در دست به دست شدن مناطق اروپايى تركيه (قسطنطنيه) داشت. قفقاز و ارمنستان نيز به تدريج تحت سيطره مسلمانان قرار مىگرفت.
قرن هشتم
از اسپانيا يعنى اندلس محبوب مسلمانان جز قسمت كوچكى كه تحت سيطره بنى نصر بود چيزى در دست مسلمين باقى نمانده و در مديترانه نيز مسلمين فعاليتى ندارند. ولى از طرف جنوب اروپا عثمانيان پيش مىروند. تمام جنوب رود دانوب در بالكان و منطقه افلاق و جزاير ايونيه و متصرفات روم شرقى به دست عثمانيان افتاده. در قفقاز نيز آل جلاير و امراء قره قوينلو و سپس امير تيمور تقريباً تمام قفقاز جنوبى را متصرف شدهاند و از طرفى از ناحيه دربند (باب الابواب) گذشته (استپ) هاى روسيه تحت فرمان مغولان مسلمان درآمده است.
قرن نهم