بنابراين جمع بين دو دسته روايات به اين صورت است كه آن حرت در مدينه حضور داشته‌اند؛ ولى به خاطر ارتباطى كه آن حضرت با نواب خاص داشته‌اند بخشى از عمر خود را در عراق سپرى نموده‌اند.

٣. دوران غيبت كبرا

اصطلاحا غيبت كبرا به مدت زمان پنهان زيستى حضرت مهدى (ع) گفته مى‌شود كه با وفات آخرين نايب خاص در سال ٣٢٩ ق آغاز و همچنان ادامه دارد و تنها خداوند متعال است كه پايان آن را مى‌داند.

اين دوران ويژگيهايى دارد كه آن را از دوران غيبت صغرا كاملًا متمايز مى‌سازد كه از جمله آن ويژگيها كامل شدن غيبت آن حضرت است.

به همان اندازه كه پنهان زيستى حضرت مهدى (ع) در اين دوران به كمال مى‌رسد و نيابت و سفارت همانند دوران غيبت صغرا وجود ندارد، محل زندگى آن حضرت نيز نامشخص‌تر مى‌شود و در اين دوران است كه هرگز به‌طور قطع نمى‌توان مشخص نمود آن حضرت در كجا زندگى مى‌كند.

البته روايات در اين باره به محلهاى مختلفى اشاره كرده‌اند كه برخى از آنها از اين قرارند:

الف) مدينه طيبه‌

همان‌طور كه قبلًا نيز اشاره شد برخى از روايات به صورت عام و بدون قيد زمان غيبت صغرا، مدينه را به عنوان جايگاه آن حضرت در دوران غيبت مورد اشاره قرار داده‌اند.

ب) ناحيه ذى‌طوى‌

ناحيه ذى‌طوى در يك فرسخى مكه و داخل حرم قرار دارد و از آنجا خانه‌هاى مكه ديده مى‌شود. برخى از روايات آن محل را به عنوان جايگاه حضرت مهدى (ع) در دوران غيبت معين كرده‌اند.

امام باقر (ع) در اين باره فرمود:

يكون لصاحب هذا الأمر غيبة فى بعض هذه الشّعاب و أومأ بيده إلى ناحية ذى طوى.[١]

صاحب اين امر را در برخى از اين درّه‌ها غيبتى است و با دست خود به ناحيه ذى‌طوى- كه نام كوهى است در اطراف مكه- اشاره نمود.

در برخى ديگر از روايات نيز ذكر شده كه حضرت مهدى (ع) قبل از ظهور در «ذى‌طوى» به سر مى‌برد و آن‌گاه كه اراده الهى بر ظهور آن حضرت تعلق گيرد از آنجا وارد مسجدالحرام مى‌شود.

امام باقر (ع) در اين باره فرموده‌اند:

إنّ القائم يهبط من ثنيّة ذى طوى فى عدّة أهل بدر ثلاثمأة و ثلاثة عشر رجلًا حتى يسند ظهره إلى الحجر الأسود و يهتزّ راية الغالبة.[٢]

قائم (ع) در ميان گروهى به شمار اهل بدر- سيصد و سيزده تن- از گردنه ذى‌طوى پايين مى‌آيند تا آن‌كه پشت خود را به حجرالاسود تكيه مى‌دهد و پرچم پيروز را به اهتزاز درمى‌آورد.

ج) دشتها و بيابانها

از برخى روايات نيز استفاده مى‌شود كه آن حضرت در طول غيبت كبرا محل خاصى ندارد و همواره در سفر به سر مى‌برد.

از امام باقر (ع) نقل شده است كه وقتى شباهتهاى حضرت مهدى (ع) به انبيا را بيان نمودند چنين فرمودند:

و امّا شبهه من عيسى فالسّياحة[٣]

و اما شباهت حضرت مهدى (ع) به حضرت عيسى (ع) جهانگردى [و نداشتن مكانى خاص‌] است.

در توقيعى كه از حضرت مهدى (ع) به نام شيخ مفيد صادر شده است، نيز به نامعلوم بودن مكان حضرت مهدى (ع) اشاره شده است.

در آن نوشته چنين آمده است:

... و إن كنّا ثاوين بمكاننا النّائى عن مساكن الظالمين حسب الّذى أراناه اللّه لنا من الصّلاح شيعتنا المؤمنين فى ذلك مادامت دولة الدنيا للفاسقين ....[٤]

... با اين‌كه ما براساس فرمان خداوند و صلاح واقعى ما و شيعيان مؤمن‌مان تا زمانى كه حكومت در دنيا در اختيار ستمگران است در نقطه‌اى دور و پنهان از ديده‌ها به‌سر مى‌بريم ....

همچنين در پاره‌اى از ملاقاتهاى معتبر كه در دوران غيبت كبرا نقل شده است، حضرت به اين نكته اشاره فرموده‌اند.

«على بن ابراهيم بن مهزيار» پس از نقل ملاقات خود با حضرت مهدى (ع) به نقل از ايشان چنين مى‌گويد: آن حضرت فرمود:

يابن المازيار أبى أبو محمد عهد إلىّ ألّا أجاور قوما غضب اللّه عليهم ... وأمرنى ألّا أسكن من الجبال إلّا وعرها ولا من البلاد إلّا قفرها.[٥]

همانا پدرم ابو محمد با من عهد فرمودند كه در مجاورت قومى كه خداوند بر آنان غضب كرده است قرار نگيرم ... و به من فرمود كه در كوهها ساكن نشوم مگر قسمتهاى سخت و پنهان آن و در شهرها ساكن نشوم مگر شهرهاى متروكه و بى‌آب و علف.