ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٦٨ - اربعينيات درباره امام مهدى (ع)
آورده اند. در اين مجال مى توان- براى نخستين بار- به فهرستى توصيفى از اينگونه اربعينيات به ترتيب تاريخى چنين اشاره نمود:
١- الاربعون حديثا فى امر المهدى:[١] ابو نعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى (٣٣٤- ٤٣٠ ق)؛ مجموعه اى از چهل حديث با سلسله اسناد خود از رسول اكرم (ص) كه كهن ترين اربعين درباره امام زمان (عج) به شمار مى رود.
متن آن با حذف سند در اعيان الشيعه[٢] از سيد محسن امين عاملى، بحارالانوار[٣] از محمد باقر مجلسى، حجت بالغه از سيد عبدالحجت بلاغى، عرف الوردى فى اخبار المهدى[٤] از جلال الدين سيوطى، غاية المرام از سيد هاشم بحرانى[٥]، حديقة الشيعة[٦] از مقدس اردبيلى، كشف الغمة[٧] از على بن عيسى اربلى و نامه دانشوران ناصرى[٨] درج، و نقل ها و آگاهى هايى از آن در كشف المخفى فى اخبار المهدى از يحيى بن حسن بطريق[٩]، اربعين ماحوزى[١٠] و احقاق الحق[١١] ذكر شده است.
رساله مورد بحث را نبايد با نگارش ديگر ابونعيم با نام ذكر المهدى و نعوته و حقيقة مخرجه و ثبوته و يا نعوت المهدى و خروجه و ما يكون فى زمانه و مدته شامل چهل و نه روايت از پيامبر (ص) و صد و هفت روايت ديگر درباره امام مهدى- كه ابن طاووس از آن گزارشى ارائه نموده است[١٢]- يكى دانست.[١٣]
اربعون حديثا فى أمر المهدى در قرن ششم در حوزه علميه ابوعلى صدفى در شهر «مُرسيه» به عنوان كتاب درسى تدريس مى شده و از جمله حافظ عياض بن موسى يحصبى در ٣٢ سالگى به سال ٥٠٨ ق. آن را نزد ابوعلى صدفى خوانده است.[١٤].
نسخه ها: ١. كتابخانه سيد محمد صادق آل بحرالعلوم در نجف، به كتابت همو؛ ٢. كتابخانه اى شخصى در قم؛ ٣. كتابخانه
على قلى ميرزا در تهران؛ ٤. كتابخانه فخرالدين نصيرى در تهران، كتابت فخرالدين، پايان كتابت در ١٨ رجب سال ٨٣٨
ق.[١٥]؛ ٥. كتابخانه مرحوم ملك زاده.[١٦]
١- ١. ترجمه أربعون حديثا فى أمر المهدى، ابونُعيم، مترجم: ابوالحسن على بن حسن زواره اى (م ٩٤٧ ق).
اين ترجمه در ضمن ترجمه كشف الغمه، مسمّى به ترجمة المناقب درج شده و نسخه هايى از آن در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى و كتابخانه آيت اللّه مرعشى موجود است.
١- ٢. ترجمه أربعون حديثا فى أمر المهدى، ابونُعيم، مترجم: ميرزا محمد ملك الكتاب.
به همراه اكسيرالتواريخ، بمبئى، ١٣٠٨ ق چاپ شده است.
١- ٣. ديگر ترجمه هاى أربعون حديثا فى أمر المهدى، ابونُعيم، از آنجا كه اين اربعين در كتابهاى ديگرى كه ذكر آنها گذشت درج شده است پس به عنوان مثال ترجمه آن را مى توان در جلد هفتم نامه دانشوران ناصرى، حديقة الشيعة، ترجمه هاى بحارالانوار و همگى ترجمه هاى كشف الغمّة يافت.
١- ٤. حجّت بالغه در ترجمه و شرح أربعون حديثا فى المهدى از ابونُعيم، سيد عبدالحجّت بلاغى (متوفاى ١٣٩٧ ق)، چاپخانه خواجه، ١٣٨٣ ق، ٢٦٨ ص، وزيرى.
٢. الاربعون فى ذكر المهدى من آل محمد، حافظ ابوالعلاء حسن بن احمد عطار همدانى مُقرى (٤٨٨- ٥٦٩ ق).
ابن ابى الرضا در الاجازة الكبيرة[١٧] از آن ياد نموده و نقلهايى از آن در ذخائرالعقبى فى مناقب ذوى القربى[١٨] از محبّ الدين طبرى (متوفاى ٦٩٤ ق.) و فرائد السمطين[١٩] از ابراهيم بن محمد جوينى (متوفاى ٧٣٠ ق.) آمده و حسن بن ابى الحسن ديلمى در قواعد عقائد آل محمد از آن اقتباس نموده است.
٣. اربعون حديثا فى المهدى، سراج الدين محدث بغدادى قزوينى (قرن ششم).
سيد حيدر آملى در جامع الاسرار[٢٠] از آن ياد كرده است.[٢١]
٤. كفاية المهتدى فى معرفة المهدى، سيد محمّد ميرلوحى اصفهانى[٢٢] (زنده در ١٠٨٥ ق)[٢٣]. ترجمه، تفسير و شرح چهل حديث از كتاب اثبات الرجعه نوشته فضل بن شاذان (متوفاى ٢٦٠ ق.).
ارزشهاى كفاية المهتدى را كه توسط على اكبر مهدى پور در دست تصحيح است ظاهرا بايد در استفاده از منابعى كه هم اكنون مفقود شده اند همچون كتب فضل بن شاذان و فرج الكبير محمد طرابلسى جستجو نمود.
نسخه ها: ١. كتابخانه الزهراء، بدون شماره، با تصحيح و مهر مؤلف، ٢. كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، شماره ٨٣٣، ١٢٦ برگ، به خط مؤلف[٢٤]؛ ٣. كتابخانه ميرزاحسين نورى؛ ٤. كتابخانه سيد آقا بن سيد اسداللّه بن سيد حجة الاسلام اصفهانى، كتابت محمد مؤمن بن عبدالجواد در ٧ ربيع الثانى ١٠٨٥ ق؛ ٥. كتابخانه وزيرى يزد، شماره ٥١٢، كابت اسماعيل بن شاه قلى در ١١٠٦ ق، ١٢٩ برگ.
٤- ١. گزيده كفاية المهتدى، سيد محمد ميرلوحى، تلخيص توسط يكى از شاگردان ميرلوحى.
نسخه: كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران، شماره ١١٢٢.
٤- ٢. گزيده كفاية المهتدى، سيدمحمد ميرلوحى،