ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٦٧ - اربعينيات درباره امام مهدى (ع)

جاى «عالما فقيها»: فى زمرة الفقهاء والعلماء، و كنت له يوم القيامة شافعا و شهيدا، ادخل من أى باب الجنّة شئت، كتب فى زمرة العلماء و حُشر فى زمرة الشهداء بود، علماى حديث در معنا كردن آن اختلافهاى فراوان نمودند و در تأويل آن به احاديث ديگر روى آوردند.

ولى آنچه مسلم مى نمايد تأكيد يكسان همگى اينگونه احاديث بر عدد «چهل»[١] و ترويج و نشر پيام شريعت و نگاهدارى‌

آن از نابودى در قالب چهل آواى خواندنى با كتابت است‌[٢] و در ياد سپردنى كه مراتب از بر خواندن، شناخت مفاهيم، عمل به آن، كوشش در عدم تحريف، تحمل و ضبط حديث، بنا بر ضوابط علم درايه را شامل مى شود.[٣]

نخستين چهل حديث‌

در هر دانشى توجه به دانستن نخستين روى آورندگان به آن و قلمزنان درباره آن شايد به خاطر گفته «الفضل للمتقدم» نه تنها بى فايده نيست كه از ديرباز بشر را به كنجكاوى واداشته است. درباره اولين چهل حديثى كه فراهم آمد هر چند كه بايد به كتابخانه ها و فهرستهاى هر يك مراجعه نمود ولى نتيجه به دست آمده نيز چندان مورد اعتماد نخواهد بود؛ چه، امكان بازماندن نسخه اى از ورود به كتابخانه ها و يا درج در فهرستها و يا از ميان رفتن آن ناممكن نيست.

به هر روى و با آنكه شيعيان و بسيارى ديگر آغاز نهضت شكوهمند اربعين نگارى را از زمان حيات رسول خدا (ص) دانسته و عبداللّه بن مبارك مروزى (متوفاى ١٨١ ق) را به عنوان يكى از پايه گذاران اصلى اين مجموعه ها شناسانده اند[٤]؛ نخستين نسخه هاى اربعين حديث- براساس اطلاعات موجود از نسخه هاى موجود- را مى توان در اربعين‌[٥] ابوالحسن محمد بن اسلم بن سالم كندى طوسى (متوفاى ٢٤٢ ق) از ثقات محدثان خراسان و اربعين حافظ ابوالحسن مؤيد بن محمد بن على قرشى طوسى (متوفاى ٢٤٢ ق) از پيشوايان محدثان سراغ گرفت. هر دو نسخه در دارالكتب ظاهريه موجود است و از آن رو كه بدون تاريخ نگارش هستند و با توجه به تاريخ درگذشت نويسندگان آنها، بايد هر دو را- با هم- به عنوان نخستينها معرفى و ثبت نمود.[٦]

شيوه نامه هاى فراهم آورى چهل حديث‌

چهل حديثهاى آغازين هدفى جز جمع آورى «چهل» حديث و شرح و توضيح كلمات و تركيبات مشكل نداشت، ولى بعدها فراهم آورندگان اين آثار- بنابر ذوق و شيوه بينش دينى- هر يك در گزينش روايات، شيوه هايى اختيار كردند و جانب خاصى را در نظر گرفتند و به موضوعات و مباحث ويژه اى توجه نشان دادند؛ چنانكه جمعى در اصول و فروع و احكام دين، عده اى در جهاد، برخى در ادب، بعضى در مواعظ و خطب، و گروهى در زهد[٧] اربعينهايى نگاشتند.

اربعون حديثا من اربعين كتابا لاربعين اماما عن اربعين شيخا متصلين باربعين صحابيا[٨] و اربعين من مدن الكبار عن اربعين صحابيا لاربعين تابعيا[٩] از نمونه هاى موفق زمانه خويش بودند و پس از آن، ابن عساكر چهل حديث از چهل شيخ از چهل شهر مختلف شنيد و سپس آنها را در دو جزء به رشته تحرير كشيد.[١٠] عافقى از راويان چهل قبيله و رهاوى از راويان چهل شهر به گردآورى چهل حديث پرداختند.[١١] ابن زهره پيرامون حقوق برادران دينى، محمد مهدى تنكابنى درباره متعه، جعفر بن محمد تهرانى در مسح دو پا و دلدار على هندى در موضوع فضيلت دانش، چهل حديث گرد آوردند. عبدالرحمان بن احمد بن حسين خُزاعى الاربعون فى فضائل على اميرالمؤمنين را پرداخت.[١٢] برخى محدثان، موضوعى خاص را انتخاب كرده و چهل حديث از چهارده معصوم (ع) درباره آن آوردند. گروهى به تنوع‌

در احاديث گراييدند و يا چهارده چهل حديث نگاشتند و يا با انتخاب چهل موضوع، براى هر موضوع چهل حديث نگاشتند.

عده اى مضمون چهل حديث را در ابياتى به نظم كشيدند. دسته اى از فقيهان كه آهنگ پديد آوردن كتابى فقهى داشتند آن را در قالب چهل حديث عرضه نمودند تا علاوه بر وظيفه علمى، مصداق روايت مذكور نيز شده باشند. بسيارى كتاب اربعينشان را به رواياتى در فضل و فضيلت، فضائل و مناقب و اثبات خلافت و امامت خاندان پيامبر (ص) اختصاص دادند، به صورتى كه تنها در فضائل امير مؤمنان بيش از هفتاد اربعين به دست ما رسيده است.[١٣]

از ميان اين تعداد چشمگير مى توان به اسعد بن ابراهيم بن حسن حلّى اشاره كرد. وى به نگارش اربعون حديثا فى الفضائل والمناقب پرداخت و دليل آن را گفته شافعى و احمد بن حنبل دانست.

گفتار احمد بن حنبل براساس الهامى از جانب رسول خدا (ص) در خواب بود كه:

من امتم را به چهل حديث راجع به سنت فرمان دادم؛ آيا فضائل اهل بيتم در شمار سنت نيست؟[١٤]

اربعينيات درباره امام مهدى (ع)

در ميان بازار گرم و پوياى جمع چهل حديث، دانشوران شيعه و اهل سنت بسيارى از چهل حديثهاى خود را به سخنان، گفته ها، فضائل و مناقب بى شمار امام غائب اختصاص داده و به عنوان يكى از عمده ترين و بارزترين مسائل دينى مورد نياز مردم بدان نگريسته اند. آنان به دليل مقيد بودن به عدد «چهل»، تنها به گوشه هايى بسيار محدود از احاديث، سخنان، فضائل، شؤون و مقامات امام زمان (عج) اشارت كرده ولى در عوض با گزيده گويى و ايجاز درخشان، آثار دايرة المعارف گونه اى را پديد