دوازدهمين پيشواى شيعيان، بنابر مشهورترين اقوال، در شب جمعه نيمه‌شعبان سال ٢٥٥ ق. در شهر سامرا ديده به جهان گشود[١]. بنا به گفته شيخ مفيد (م ٤١٣ ق.) پدرش امام حسن عسكرى جز او فرزندى نه پنهان و نه آشكار به جا نگذاشت و او را نيز در پنهان و خفا نگهدارى فرمود.[٢]

مادر بزرگوار آن حضرت بانويى شايسته به نام «نرجس»[٣] بود كه به نام‌هاى ديگرى چون «سوسن»[٤] «صيقل»[٥] يا «صقيل» و «مليكه»[٦] نيز ناميده شده است‌[٧]. او دختر «يوشعا»، پسر قيصر روم و از نوادگان «شمعون» يكى از حواريان مسيح بود كه به طريقى معجزه‌آسا از سوى خداوند براى همسرى امام يازدهم برگزيده شد.[٨]

خلاصه ماجرا از اين قرار است:

هنگامى كه نرجس در روم بود خواب‌هاى شگفت‌انگيزى ديد، يك‌بار در خواب پيامبر عزيز اسلام و عيساى مسيح را ديد كه او را به عقد ازدواج امام حسن عسكرى درآوردند، و در خواب ديگرى، شگفتى‌هاى ديگرى ديد و به دعوت حضرت فاطمه زهرا (س) مسلمان شد، امإ؛ اسلام خود را از خانواده و اطرافيان خويش پنهان مى‌داشت. تا آنگاه كه ميان مسلمانان و روميان جنگ درگرفت و قيصر خود به همراه لشكر روانه جبهه‌هاى جنگ شد. نرجس در خواب فرمان يافت كه به طور ناشناس همراه كنيزان و خدمتكاران به دنبال سپاهى كه به مرز مى روند برود و او چنين كرد و در مرز برخى از جلوداران سپاه مسلمانان آنان را اسير ساختند و بى‌آنكه بدانند او از خانواده قيصر است همراه ساير اسيران به بغداد بردند.

اين واقعه در اواخر دوران امامت امام دهم حضرت هادى روى داد[٩]، و كارگزار امام هادى نامه‌اى را كه امام به زبان رومى نوشته بود به فرمان آن گرامى در بغداد به نرجس رساند و او را از برده‌روش خريدارى كرد و به سامرا نزد امام هادى برد، امام آنچه را نرجس در خواب‌هاى خود ديده بود به او يادآورى كرد، و بشارت داد كه او همسر امام يازدهم و مادر فرزندى است كه بر سراسر جهان مستولى مى‌شود و زمين را از عدل و داد پر مى‌سازد. آنگاه امام هادى نرجس را به خواهر خود» «حكيمه» كه از بانوان بزرگوار خاندان امامت بود سپرد تا آداب اسلامى و احكام را به او بياموزد و مدتى بعد نرجس به همسرى امام حسن عسكرى درآمد.[١٠]

نام، كنيه و القاب‌

نام و كنيه امام عصر همان نام و