عظمت وجودى و جنبه هاى گوناگون شخصيت حضرت صاحب الامر (ع) سبب شده است در طول هزار و اندى سال كه از غيبت كبرا مى گذرد، هر گروه از مردم بنا بر گرايش هاى اعتقادى، اجتماعى و فرهنگى شان، از ديدگاهى خاص به تحليل شخصيت و تعيين جايگاه آن حضرت در هستى بپردازند. بدين ترتيب، هر گروه تنها درك و تصور خود را از اين موضوع تصور درست و مطابق با واقع از شخصيت آن يگانه هستى مى پندارد.

در اين ميان، جمعى از اصحاب سير و سلوك و رهروان طريق عرفان و معنا با طرح موضوع خليفه اللّه و انسان كامل و پرداختن به نقش حجت الهى در هستى، تنها به جنبه فراطبيعى آن وجود مقدس توجه كردند و از ديگر جنبه ها غفلت ورزيدند.

گروهى ديگر از اصحاب شريعت، توجه خود را تنها به جنبه طبيعى آن وجود مقدس معطوف ساختند و با مطرح كردن نقشى كه آن حضرت به عنوان امام و پيشواى مردم به عهده دارد، هيچ گونه مسئوليتى را در زمان غيبت متوجه مردم نديدند. به باور اينان، تنها تكليف مردم اين است كه براى فرج آن حضرت دعا كنند تا خود بيايد و امور مردم را اصلاح كند.

عده اى هم با توجه به جنبه فراطبيعى و طبيعى وجود مقدس حضرت حجت (ع)، تمام همّ و غمّ خود را متوجه ملاقات با آن حضرت ساختند و تنها وظيفه خود را اين دانستند كه با توسل به آن حضرت، به شرف ملاقات با آن ذات اقدس دست يابند.

در اين ميان، گروهى با در نظر گرفتن همه ابعادى كه بدان ها اشاره شد، به طرح معناى درست انتظار پرداختند و درصدد تعيين وظيفه و نقش مردم در دوران غيبت برآمدند. در اين ديدگاه، هم مسئله خلافت الهى انسان كامل مطرح است و هم به جايگاه و نقش مردم در برابر آن حضرت توجه شده است. همچنين وظيفه اى را كه مردم در دعا براى حفظ آن وجود مقدس و تعجيل در ظهورش دارند، از نظر دور نداشته اند.

شايد امام خمينى رحمه الله را بتوان درخشان ترين چهره گروه اخير دانست. ايشان با صراحت به نقد و بررسى برداشت هاى مختلفى پرداخت كه مسئله انتظار فرج وجود دارد و ديدگاه خاص خود را در اين زمينه چنين مطرح ساخت:

البته اين پر كردن دنيا را از عدالت، اين را ما نمى توانيم بكنيم، اگر مى توانستيم مى كرديم چون نمى توانيم بكنيم، ولى ايشان بايد بيايند .... ولى ما بايد فراهم كنيم كار را. فراهم كردن اسباب اين است كه كار را نزديك بكنيم. كار را همچو بكنيم كه مهيا بشود عالم براى آمدن حضرت (ع) .... ١

ايشان در جايى ديگر نيز درباره مفهوم «انتظار فرج» مى فرمايد:

انتظار فرج، انتظار قدرت اسلام است و بايد كوشش كنيم تا قدرت اسلام در عالم تحقق پيدا كند و مقدمات ظهور ان شاءاللّه تهيه شود. ٢

براى شناخت جايگاه و مفهوم انتظار در تفكّر شيعى، برخى از رواياتى را كه در اين زمينه وارد شده است، مورد بررسى قرار مى‌دهيم تا روشن شود كه:

١. آيا انتظار ضرورت دارد؟

٢. فضيلت آن چيست؟

٣. چه وظايفى در عصر غيبت بر عهده منتظران است؟

٤. انتظار چه آثارى دارد؟