از ١٢ هزار تا ٤٠ هزار نفر[١] نوشته اند، امّا در حديثى كه منسوب به امام باقر، عليه السلام، است،[٢] تعداد آنها ٢٠ هزار نفر ذكر شده است‌[٣] كه حدود يك پنجم نيروى جنگجوى كوفه در آن زمان مى باشد.

٣- رقم ٣٠ هزار نفرى لشكر عمربن سعد كه در روايتى از امام صادق، عليه‌السلام، نقل شده است،[٤] با توجه به بسيج عمومى اعلان شده از سوى عبيدالله بن زياد، رقم معقولى به نظر مى رسد واز اين جا نيز مى توانيم كثرت سپاهيان مختار را كه ٦٠ هزار نفر ذكر شده‌[٥] توجيه نماييم. زيرا سپاهيان او را افرادى تشكيل مى دادند كه در كربلا جزو سپاهيان عمربن سعد نبودند.

٤- از اينجا دور از واقعيت بودن بعضى از ارقام كه در كتب غير معتبره امّا مورد استناد بعضى از واعظين وارد شده روشن مى گردد، به عنوان مثال در اين نوشته‌ها چنين آمده كه تعداد لشكريان ابن‌سعد در روز ششم محرم يك ميليون پياده نظام و ٦٠٠ هزار سواره نظام بوده است كه از اين تعداد ١٥٠ هزار نفر كشته شدند كه تنها ٥٠ هزار يا صد هزار نفر آنها به دست امام حسين، عليه السلام، به هلاكت رسيدند.[٦]

ب) تركيب جمعيتى كوفه‌

١- تركيب قومى: جمعيّت كوفه به دو بخش عرب و غيرعرب تقسيم مى‌شد. بخش عظيمى از عربهاى ساكن كوفه قبايلى بودند كه با آغاز فتوحات اسلامى در ايران، ازنقاط مختلف شبه‌جزيره عربستان براى شركت در جنگ، به عراق كوچ كردند و سرانجام پس از پايان يافتن فتوحات در دو شهر بزرگ كوفه و بصره سكنى گزيدند.

عرب‌ها كه هسته اوليه شهر كوفه را تشكيل مى‌دادند، از هر دو بخش اصلى قوم عرب يعنى قحطانى و عدنانى بودند كه در اصطلاح به آنها يمانى و نزارى اطلاق مى‌شد.

در آغاز يمانيها علاقه بيشترى نسبت به اهل بيت ابراز مى داشتند، به همين جهت معاويه سرمايه گذارى بيشترى روى آنها نموده و آنها را به خود نزديكتر ساخت.[٧]

بخش ديگرى از عربها را قبايلى همچون «بنى تغلب» تشكيل مى‌دادند كه قبل از اسلام در عراق سكنى گزيده و پيوسته با ايرانيان در جنگ بودند. پس از آغاز فتوحات اسلامى اين قبايل به مسلمانان پيوستند و آنها را در فتوحات يارى نمودند و سپس بخشى از آنها در كوفه سكنى گزيدند.[٨]

عناصر غيرعرب كوفه را گروههايى همچون موالى، سريانيها و نبطيها تشكيل مى‌دادند.[٩]

«موالى» كه بزرگترين گروه غيرعرب كوفه را شامل مى‌شد، عمدتاً ايرانيهاى مسلمانى بودند كه با قبايل مختلف عرب پيمان بسته و ازنظر حقوقى همانند افراد آن قبيله به شمار مى‌آمدند. رشد جمعيّت موالى در كوفه بيشتر از عربها بود،[١٠] به گونه اى كه پس از گذشت چند دهه از آغاز فتوحات، نسبت يك به پنج بين جمعيّت موالى و عربها برقرار بود، و همين رشد معاويه را به هراس افكند و به زياد دستور انتقال آنها را از كوفه به شام، بصره و ايران را داد.[١١]

امّا با اين حال كثرت وجود موالى در سپاه مختار در سال ٦٦ هجرى- كه بعضى تعداد آنها را ٢٠ هزار نفر نوشته‌اند[١٢]- نشانگر فراوانى اين ١٩ گروه در زمان شروع نهضت امام حسين، عليه‌السلام، در كوفه است.

«سريانيها» قومى سامى‌نژاد بودند كه در شمال عراق (بين‌النهرين) و سوريه اقامت‌