هر مسافرى كه با هواپيما به باند فرودگاه «جدّه» نزديك مى‌شود، از پنجره به تماشاى فوّاره بلندى مى‌نشيند كه از ميانه دريا تا ارتفاع زيادى خودش را بالا كشيده و منظره چشم‌نوازى را پديد آورده است. در جاى‌جاى جهان و از جمله در ميهن خودمان هم، چنين فوّاره‌هايى را مى‌توان ديد؛ امّا همه فوّاره‌ها در برگشت وسقوط شبيه همند. به قول معروف: فوّاره چون بلند شود، سرنگون شود.

سقوط، روزى مقدّر همه فوّاره‌هاست؛ در هر درياچه و هر سرزمينى كه باشد و هرقدر هم قد بكشد، با پشت سر گذاردن نقطه اوجش، سقوط مى‌كند؛ مثل خورشيد و ماه، مثل عمر ما؛ همه تا جايى قد مى‌كشند. اگر غير اين بود، شب از روز، بلندى از پستى، زمستان از بهار و عزّت از ذلّت بازشناخته نمى‌شد.

فراز و فرود، سنّت و قاعده ثابتى است كه همه آمد وشدهاى جزيى و كلّى را تفسير مى‌كند؛ حتّى آمد و شد اقوام، بركشيده شدن تمدّن‌ها و فرود ناگزير فرهنگ‌هايى كه روزى گمان مى‌رفت روى افول و غروب را نخواهند ديد.

به بيان قرآن كريم: «لِكُلِّأُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ؛[١]

براى هر قوم و امّتى اجلى است؛ آنگاه كه اجلشان فرا رسد، نه مى‌توانند آن را به تأخير بيندازند و نه مى‌توانند آن را جلو بيندازند.»

عامل و باعث برگشت و سقوط در حركت و جنبش فوّاره تعبيه شده است. هيچ جنبنده‌اى راه خلاصى از آن ندارد. همه در ظرف و ظرفيّت معيّنى در تقدير تعريف‌شده‌اى بركشيده شده و ديگربار برگشت مى‌كنند. هيچ فوّاره اعتلاجويى قادر به خروج از ظرف و ظرفيّت تقديرشده خود نيست. همه، در منتهااليه فراز و بلندى برمى‌گردند. همه آنچه در عالم امكان، سيرى و سفرى دارد، در تقدير معيّنى سير مى‌كند. نمى‌توان موجوى در عالم ممكنات سراغ گرفت كه ماندگارى الى‌الأبد داشته باشد يا آنكه تا الى‌الأبد روى به بلندا و ارتفاع داشته باشد.

نقص و ضعف، حتّى به قدر خَردلى و ذرّةالمثقالى، در ظرف و ظرفيّت معيّنى، موجودات را به تجربه افول و سقوط وا مى‌دارد. از اين‌رو فرمودند:

«كُلُّشَيْ‌ءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ؛[٢]

... خدايى جز او نيست؛ جز ذات او همه‌چيز نابود شونده‌اند. فرمان از آن اوست و به سوى او بازگردانده مى‌شويد.»

در آيه‌اى ديگر فرمودند:

«كُلُّمَنْ عَلَيْها فانٍ وَ يَبْقى‌ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ؛[٣]

هرچه برگرده زمين است، نابود مى‌شود. تنها ذات پروردگار مى‌ماند؛ چون او داراى صفات جلال و جمال است.»

هرچه نقصان و ضعف بيشتر باشد، بر سرعت فنا و هلاكت افزوده‌تر مى‌گردد. در چشم برهم زدنى، همه آنچه و همه آنكه گمان مى‌كرد كه مى‌ماند، نابود مى‌شود تا دانسته شود:

كه يكى هست و هيچ نيست جز او

وحده لا اله الّا هو

هرچيز به جاى خويش نيكوست‌

در تعريف، ظلم را خروج شى‌ء از جايگاه اصلى گفته‌اند و در مقابل، قرار و استقرار هر شى‌ء در موقعيّت وضع شده، اصلى و اعتدالى را عدل بيان كرده‌اند. چنان‌كه نوشته‌اند:

ظلم در لغت، به معنى وضع شى‌ء در غير موضع خود است‌[٤] و برخى در معناى عدل نوشته‌اند: هرچيزى را در جاى خود نهادن يا هركارى‌