ولى نزول قرآن به عنوان كتاب آسمانى، سه سال تأخير داشت. اين سه سال را به نام «فترت»[١] مى‌خوانند. پيغمبر (ص) در اين مدت دعوت خود را سرّى انجام مى‌داد تا آيه‌ «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ»[٢] نازل شد و دستور اعلان دعوت را دريافت كرد.[٣]

ابو عبد الله زنجانى مى‌گويد: پس از نزول آيه‌ «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ...» تا مدت سه سال قرآن نازل نشد و اين مدت را فترت وحى مى‌نامند؛ سپس قرآن به صورت تدريجى نازل گرديد كه مورد اعتراض مشركين قرار گرفت.[٤]

مدت نزول‌

مدت نزول تدريجى قرآن بيست سال است؛ سه سال بعد از بعثت آغاز و تا آخرين سال حيات پيغمبر (ص) ادامه داشت. ابو جعفر محمد بن يعقوب كلينى رازى (متوفاى ٣٢٨) حديثى آورده است كه حفص بن غياث از امام جعفر صادق (ع) مى‌پرسد: با آنكه نزول قرآن در مدت ٢٠ سال بوده، چرا خداوند فرموده است: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ»؟[٥] محمد بن مسعود عياشى سمرقندى (متوفاى ٣٢٠) از ابراهيم بن عمر صنعانى نقل مى‌كند كه به حضرت امام صادق (ع) عرض مى‌كند: چگونه قرآن در ماه رمضان نازل گرديده با آنكه در مدت بيست سال نازل شده است؟[٦] علىّ بن ابراهيم قمى مى‌گويد: از امام صادق (ع) سؤال شد: چگونه قرآن در ماه رمضان نازل گرديد، با آنكه در طول بيست سال نازل شده است؟[٧] امام صادق (ع) در روايات مذكور تصريح فرمودند: «... ثم نزل فى طول عشرين عاما ...» كه ابن بابويه صدوق‌[٨] و علامه مجلسى‌[٩] و سيد عبد الله شبّر[١٠] و ديگران اين نظر را برگزيده‌اند.[١١]

سعيد بن مسيّب، (متوفاى ٩٥)، از بزرگان تابعين و از فقهاى سبعه مدينه،

[١] . فترت به معناى سستى و كاهش يافتن است. در اينجا كنايه از قطع تداوم وحى قرآنى مى‌باشد.

[٢] . حجر، ٩٤.

[٣] . رجوع كنيد به: سيره ابن هشام؛ ج ١، ص ٢٨٠ و القمى، ابى الحسن علىّ بن ابراهيم؛ تفسير قمى؛ ذيل آيه ٩٤ سورة حجر و مناقب ابن شهرآشوب؛ ج ١، ص ٤٠.

[٤] . تاريخ القرآن؛ ص ٩.

[٥] . اصول كافى؛ ج ٢، ص ٦٢٨، حديث ٦.

[٦] . تفسير عياشى؛ ج ١، ص ٨٠، حديث ١٨٤.

[٧] . تفسير قمى؛ ج ١، ص ٦٦.

[٨] . شيخ صدوق؛ الاعتقادات؛ ص ١٠١.

[٩] . بحار الانوار؛ ج ١٨، ص ٢٥٠ و ٢٥٣.

[١٠] . شبّر، عبد الله؛ تفسير شبّر؛ ص ٣٥٠.

[١١] . رجوع كنيد به: سيوطى، جلال الدين؛ الاتقان فى علوم القرآن؛ ج ١، ص ٤٠.