مسلم و ديگران، اين حديث را نقل كرده اند و ابن خزيمه در صحيح خود آن را با سند خود از ابو سعيد نقل مى كند و در اين زمينه روايات زيادى هست كه در اين جا نمى گنجد[١].

ولى خليفه، مرد منظّم و دور انديشى بود و نماز جماعت را به خاطر تجلّى شعائر در آن و فوايد بى شمار اجتماعى، در نظرش بسيار خوشايند بود؛ امرى كه عالمان نامى با انديشه و هشيارى حكيمانه آن‌

را مورد بررسى قرار داده اند و مهر تأييد بر آن زده اند.

پر واضح است كه شريعت اسلام در اين مسأله اهمال نكرده، ولى فقط نمازهاى واجب را به جماعت اختصاص داده و نمازهاى نافله را براى ساير مصالح بشر از آن معاف داشته است و خداوند مى فرمايد: و هيچ مرد و زن مؤمنى را نرسد كه وقتى خدا و پيامبرش امرى را مقرّر دارند، آنان را در كار خود اختيار و چون و چرايى باشد[٢].

[١] - مسند الشاميّين: ج ٢/ ١١٥/ ح ١٠٢١؛ منتخب مسند عبد بن حميد: ٣٠٠، ح ٩٦٩.

[٢] - احزاب( ٣٣): ٣٦.