و اگر به اقرار ابن عبد البرّ و سيوطى در تاريخ الخلفا و محمّد بن شحنه در روضه المناظر- كه پيش از اين بدان اشاره شد- پديد آورنده ابتدايى نماز تراويح، بدعت گذار نباشد؛ پس بدعت گذار كيست؟

در اين جاست كه مى بينيم براى خارج كردن نماز تراويح از دايره بدعت و داخل كردن آن در دايره سنّت و تفسيرهاى خلاف ظاهر براى درست كردن جمله: ( (چه خوب بدعتى است! ....))، تلاشهائى صورت گرفته است كه به بعضى از آنها اشاره مى كنيم:

١- ابن ابى الحديد معتزلى مى گويد:

«كلمه بدعت دو مفهوم دارد: يكى: آنچه مخالف با كتاب و سنّت باشد، مثل روزه گرفتن در عيد قربان، يا ايّام تشريق كه اگر چه ظاهراً صورت روزه دارد، ولى از آن نهى شده است و ديگرى: مواردى كه در باره آنها نصّى از پيامبر اكرم (ص) نيامده و ايشان آن را مسكوت گذاشته و مسلمانان بعد از وفات او، از پيش خود به آن دست زده اند. ما نمى پذيريم كه مراد از كلمه بدعت در كلام عمر، معناى اوّل باشد و اين خبر مشهور كه عمر نماز تراويح را بدعت خوانده است، بايد به معناى دوّم باشد».[١]

كاش ابن ابى الحديد اين سخن را به عنوان يك اعتقاد بيان نمى كرد؛ چون معناى اوّلى كه او بيان كرده است بدعت نيست بلكه اجتهاد در

[١] - شرح نهج البلاغه: ١٢/ ٢٨٤.