يادداشت - يادداشت - الصفحة ٢٧٢ - محل دفن سر امام حسين(ع)

محل دفن سر امام حسين(ع)

در اين كه سر امام حسين عليه‌السلام كجا دفن شده است، منابع تاريخي شيعه و سني گزارش‌هاي گوناگوني آورده‌اند تا آنجا كه شش قول در اين باره گفته شده است.

قول اول: سر به بدن ملحق شده است. اين قول مشترك ميان شيعه و سني است. علماي شيعه، از جمله شيخ صدوق (متوفاي ٣٨١ ق)، سيد مرتضي (متوفاي ٤٣٦ ق)، فتال نيشابوري (متوفاي ٥٠٨ ق)، ابن نما حلي، سيد ابن طاووس (متوفاي ٦٦٤ ق) شيخ بهايي و مجلسي اين قول را بيان كرده‌اند.

شيخ صدوق و پس از او، فتال نيشابوري در اين باره مي‌نويسند: علي بن حسين عليه السلام همراه زنان (از شام) خارج شد و سر حسين عليه‌السلام را به كربلا باز گرداند. (١)

سيد مرتضي در اين باره مي‌گويد: روايت كرده‌اند كه سر امام حسين عليه‌السلام با جسد در كربلا دفن شد. (٢)

ابن شهر آشوب بعد از نقل سخن فوق از سيد مرتضي، از قول شيخ طوسي نقل كرده است كه به همين سبب (ملحق كردن سر امام به بدن و دفن آن) زيارت اربعين (از جانب امامان علهيم‌السلام) توصيه شده است. (٣)

ابن نماي حلي نيز نگاشته است: آنچه از اقوال بر آن مي‌توان اعتماد كرد، آن است كه بعد از آن كه سر امام در شهرها گردانده شد، به بدن بازگردانده شد و با جسد دفن شد. (٤)

سيد ابن طاووس نوشته است: اما سر حسين عليه‌السلام، روايت شده كه سر برگردانده شد و در كربلا با جسد شريفش دفن شد و عمل اصحاب بر اين معنا بوده است. (٥)

مجلسي، يكي از وجه‌هاي استحباب زيارت امام حسين عليه‌السلام را در روز اربعين، الحاق سرهاي مقدس را به اجساد توسط علي بن حسين عليهما‌السلام بيان كرده است. (٦) وي در جاي ديگر بعد از نقل اقوال ديگر در اين باره مي‌نويسد: مشهور بين علماي اماميه آن است كه سر امام همراه بدن دفن شده است. (٧)

برخي انديشمندان اهل‌ تسنن نيز اين قول را بيان كرده‌اند:

ابوريحان بيروني (متوفاي ٤٤٠ ق) در اين باره مي‌نويسد: و في العشرين ردّ راس الحسين عليه‌السلام الي مجثمه حتي دفن مع جثته...؛ در روز بيستم (صفر)، سر حسين عليه‌السلام به بدنش ملحق و با آن دفن گرديد. (٨)

قرطبي (متوفاي ٦٧١ ق) مي‌نويسد: اماميه مي‌گويند كه سر حسين عليه‌السلام پس از چهل روز به كربلا بازگردانده و به بدن ملحق شد و اين روز نزد آنان معروف است و زيارت در آن روز را زيارت اربعين مي‌نامند. (٩)

قزويني نيز نگاشته است: روز اول ماه صفر، عيد بني‌اميه است، چون در آن روز، سر حسين عليه‌السلام را به دمشق وارد ساختند و در روز بيستم آن ماه، سر ايشان به بدن، باز گردانده شد. (١٠)

مناوي (متوفاي ١٠٣١ ق) نوشته است: اماميه مي‌گويند: پس از چهل روز از شهادت، سر به بدن بازگردانده شد و در كربلا دفن شد. (١١)

قول دوم: در كنار قبر اميرالمومنين عليه‌السلام؛ (١٢)

قول سوم: مسجد رقه در كنار فرات؛

قول چهارم: بقيع نزد قبر مادرش فاطمه عليها‌السلام؛

قول پنجم: دمشق؛

قول ششم: قاهره. (١٣)

بررسي و تامل در اين اقوال، اين نتيجه را در بردارد كه ديدگاه اول، يعني الحاق سر به بدن، مشهور و مورد اعتماد و عمل علماي شيعه است، از اين رو اين قول قابل اعتنا و پذيرش است و بنا بر گزارش‌هاي تاريخي اين الحاق در روز بيستم صفر سال ٦١ بوده است. بنا بر قول مشهور، اين كار توسط امام زين‌العابدين عليه‌السلام صورت گرفته است. (‌١٤)

پي‌نوشت‌ها:
١- شيخ صدوق، الامالي، مجلس سي‌ و يكم، ص ٢٣٢؛ فتال نيشابوري، روضة الواعظين، ص‌١٩٢و مجلسي، بحارالانوار، ج ٤٥، ص ١٤٠.
٢- رسائل المرتضي، ج ٣، ص ١٣٠.
٣- مناقب آل ابي‌طالب، ج ٤، ص ٨٥ و مجلسي، بحارالانوار، ج ٤٤، ص ١٩٩: «قال الطوسي رحمة ‌الله: و منه زيارة الاربعين».
٤- نجم الدين محمد بن جعفر بن نما حلي، مثيرالاحزان، ص ٨٥.
٥- سيد ابن طاووس، اللهوف في قتلي الطفوف، ص ١١٤.
٦- مجلس، بحارالانوار، ج ٩٨، ص ٣٣٤.
٧- همان، ج ٤٥، ص ١٤٥.
٨- بيروني، الاثار الباقيه عن القرون الخاليه، ص ٣٣١.
٩- محمد بن احمد قرطبي، التذكرة في امور الموتي و امور الاخره، ج ٢، ص ٦٦٨.
١٠- زكريا محمد بن محمود قزويني، عجائب المخلوقات و الحيوانات و غرائب الموجودات، ص ٤٥.
١١- عبدالرووف مناوي، فيض القدير، ج ١، ص ٢٠٥.
١٢- ابن قولويه قمي، كامل الزيارات، ص ٨٤؛ كليني، الكافي، ج ٤، ص ٥٧١- ٥٧٢؛ ابوجعفر محمد بن حسن طوسي، تهذيب الاحكام، ج ٦، ص ٣٥- ٣٦ و ابن شهر آشوب، همان، ج ٤، ص ٨٥.
١٣- سبط ابن جوزي، تذكرة الخواص، ص ٢٦٥- ٢٦٦؛ سيد محسن امين عاملي، اعيان الشيعه، ج ١، ص ٦٢٦- ٦٢٧ و همو، لواعج الاشجان، ص ٢٤٧- ٢٥٠؛ محمدامين اميني، همان، ج ٦، ص٣٢١- ٣٣٧.
قاضي طباطبائي ضمن اشاره به اقوال در اين موضوع و دفاع از قول به الحاق سر به بدن، اقوال ديگر را در اين باره نقد و بررسي كرده است. ر. ك: تحقيق درباره اول اربعين حضرت سيدالشهدا عليه‌السلام، ص ٣٠٣ به بعد.
١٤- مجلسي، بحارالانوار، ج ٤٥، ص ١٤٥ و همو، جلاء العيون، ص ٤٠٧.