الاصبغ بن نباته قال: سمعت أمير المؤمنين صلوات الله عليه يقول: والله ما عبد أبي ولاجدي عبدالمطلب ولاهاشم ولا عبد مناف صنما قط، قيل له: فما كانوا يعبدون؟ قال: كانوا يصلون إلي البيت علي دين إبراهيم عليه السلام متمسكين به. (١)كما ل الدين ج١ ص١٧٤-١٧٥ باب ١٢ -ح٣٢

اصبغ بن نباته مي گويد: أميرالمؤمنين (ع) فرمودند: «بخدا قسم هرگز پدرم و جدم عبدالمطلب و هاشم و عبد مناف عبادت بت نكرده اند.» گفتند: «پس چه را عبادت مي كردند؟ فرمودند: به سوي كعبه نماز مي خواندند و بر دين ابراهيم و به آن متمسك بودند.

در برخي از كتب اهل تسنن (٢) جملاتي در مورد حضرت ابوطالب ديده مي شود كه حكايت از كم لطفي يا كينه نويسندگان آن كتاب ها نسبت به شخصيت حضرت ابو طالب عليه السلام دارد. جاي شك نيست كه اگر يك دهم گواه هايي كه بر ايمان و اسلام ابوطالب آمده است، درباره هر فرد ديگري آمده بود، همگي بالاتفاق اسلام و ايمان او را تصديق مي كردند؛ ولي چگونه است كه با وجود ده ها شاهد محكم بر ايمان او، باز گروهي وي را تكفير كرده اند و حكم به كفر و عذاب او نموده اند و گفته اند كه برخي از آيات كه درباره عذاب است، در حق ابوطالب نازل گرديده است؟!

به راحتي مي توان فهميد كه هدف از طرح اين مسأله، جز طعن فرزندان ابوطالب، به ويژه اميرمؤمنان علي عليه السلام چيز ديگري نيست. برخي از نويسندگان اهل تسنن براي اين كه بهتر بتوانند ابوطالب را تكفير كنند، دامنه بحث را به پدران پيامبر صلي الله عليه و آله كشانيده اند و پدر و مادر آن حضرت را نيز غير مؤمن قلمداد نموده اند.(٣)

مسلم است كه در موضوع نسب و نژاد، بعد از شخص خاتم الانبياء صلي الله عليه و آله كسي به شرافت علي عليه السلام نمي رسد. به قدري نسبت و نژاد آن حضرت پاك و درخشان است كه برخي از متعصبين، مانند: علاءالدين قوشچي، جاحظ و سعدالدين تفتازاني گفته اند: ما از كلمات علي عليه السلام كه فرموده است: «نحن اهل البيت لايقاس بنا احد»؛ ما اهل بيت رسول اللّه هستيم كه احدي را نتوان به ما قياس كرد، حيرانيم.
احمدبن محمدكرزي بغدادي مي گويد: از عبداللّه بن احمد بن حنبل شنيدم كه گفت:«وقتي در مورد فضيلت صحابه از پدرم، احمدبن حنبل سؤال كردم، گفت: ابوبكر، عمر و عثمان.
گفتم: پس جايگاه علي ابن ابي طالب عليه السلام كجاست؟
پدرم گفت: «هو من اهل البيت لايقاس به هؤلاء»؛
علي عليه السلام ازاهل بيت پيامبر است وصحابه را نبايد با او قياس كرد.

امام احمدبن حنبل در كتاب مسند خود، ميرسيدعلي همداني شافعي در كتاب مودة القربي ابن مغازلي شافعي در مناقب و محمدبن طلحه شافعي در كتاب مطالب السؤل نقل كرده اند كه:
پيامبراكرم صلي الله عليه و آله فرمود: من و علي نوري بوديم در اختيار قدرت خداي تعالي، چهارده هزار سال قبل از خلقت آدم. پس چون خداوند آدم را خلق نمود، ما را كه نور بوديم، در صلب آدم قرار داد و ما در صلب آدم پيوسته باهم بوديم، تا در صلب عبدالمطلب از هم جدا شديم. پس در من، نبوت و در علي، خلافت را ظاهر ساخت. (٤)
اين حديث را بسياري از علماي اهل تسنن از جمله خوارزمي در فصل چهارم مناقب. ـ ابن جوزي در تذكره، ابن صباغ مالكي در فصول المهمة، گنجي شافعي در كفاية الطالب، ابن ابي الحديد در جلد دوم شرح نهج البلاغه، شيخ سليمان بلخي حنفي در ينابيع المودة، حمويني دركتاب فرائدالسّمطين.نقل كرده اند .
از طرف ديگر، طبق آنچه كه از كتب تاريخي و انساب استخراج مي شود، نياكان حضرت علي عليه السلام برخلاف ديگران، همگي تا آدم ابوالبشر عليه السلام موحد و خدا پرست بودند و در صلب و رحم ناپاكي قرار نگرفتند.طرز تفكر و عقيده هرشخصي راازچند راه مي توان به دست آورد:
١ ـ بررسي آثار علمي و ادبي كه از او مانده است.
٢ ـ طرز رفتار و كردار او در ميان جامعه.
٣ ـ عقيده دوستان و نزديكان او.(٥)
عقيده و ايمان ابوطالب را از سه راه ياد شده مي توان اثبات كرد.

راه اول؛ بررسي آثار علمي
اشعار و سروده هاي ابوطالب كاملاً بر ايمان و اخلاص او گواهي مي دهد. اشعار ابوطالب گنجينه اي علمي و ادبي است كه داراي مضامين عالي توحيدي مي باشد. براي نمونه به چند بيت آن اشاره مي شود:
١ ـ وقتي علي عليه السلام خبر مرگ ابوطالب را به پيامبر صلي الله عليه و آله داد، وي سخت گريست و به علي عليه السلام دستور غسل و كفن و دفن داد و از خداوند براي او طلب مغفرت نمود.
نبيّ كموسي والمسيح بن مريم ليعلم خيارالناس انّ محمداً
فكل بأمراللّه يهدي و يعصم.(٦) اتانابهدي مثل ما اتيابه
اشخاص شريف و فهميده بدانند كه محمد صلي الله عليه و آله بسان موسي و مسيح، پيامبر است. او هدايت را براي ما به ارمغان آورد، همان گونه كه مسيح و موسي و تمام پيامبران به فرمان خدا مردم را راهنمايي و از گناه باز مي دارند.
امانيكم هذي كاحلام نائم تمنيتم ان تقتلوه و انما
و من قال لايقرع بها من نادم نبيّ اتاه الوحي من عند ربّه
اي سران قريش! تصور كرده ايد كه مي توانيد بر او دست يابيد، در صورتي كه آرزويي را كه در سر مي پرورانيد، كم تر از خواب هاي آشفته نيست. او پيامبر است و از ناحيه خداوند بر او وحي نازل مي شود و كسي كه جواب منفي بدهد، انگشت پشيماني به دندان خواهد گرفت.
رسولاً كموسي خطّ في اوّل الكتب الم تعلموا انّا وجدنا محمداً
و لاحيف فيمن خصّه اللّه بالحبّ و انّ عليه في العباد محبّة
اي قريش! آيا نمي دانيد كه ما او را مانند موسي، پيامبر مي دانيم و نام و نشان او در كتاب هاي آسماني قيد گرديده است. و بندگان خدا محبت مخصوص به وي دارند و نبايد درباره كسي كه خدا محبت او را در دل ها به وديعت گذارده است، تأسف خورد.
حتي اوسد في التراب دفينا واللّه لن يضلوا اليك بجمعهم
وابشربذاك وقر منك عيونا فاصدع بامرك ماعليك غضاضة
ولقد دعوت و كنت ثم امينا ودعوتني و علمت انّك ناصحي
من خير اديان البرية دينا و لقد علمت انّ دين محمد صلي الله عليه و آله
اي برادر زاده ام هرگز قريش به تو دست نخواهند يافت و تا آن روزي كه لحد را بستر كنم و در ميان خاك بخوابم، دست از ياري تو برنخواهم داشت.
آنچه را مأموري، آشكار كن و از هيچ چيز مترس و بشارت ده و چشماني را روشن ساز. مرا به آئين خود خواندي و مي دانم تو پند دهنده من هستي و در دعوت خود امين و درستكاري. حقا كه كيش محمد صلي الله عليه و آله از بهترين آيين هاست!(٦)
از اشعار معروف ابوطالب كه دلالت بر ايمان او دارد، قصيده هاي «لاميه» و «ميمنه» او مي باشد:
واحببته حبّ الحبيب المواصل لعمري لقد كلّفت وجداً باحمد
ودافعت عنه بالذري والكواهل وجدت بنفسي دونه فحميته
واظهر ديناً حقاً غير باطل(٨) وايّده ربّ العباد بنصره

به جان خودم! به قدري به واسطه وجود احمد صلي الله عليه و آله در وجد و سرور غوطه ورم كه وجد را به زحمت آورده ام؛ زيرا او را به قدري دوست مي دارم مانند كسي كه دوست خود را به سينه گرفته باشد. جان خود را نثار او كنم و حمايت از او نمايم به اعضاي رئيسه و غير رئيسه خود. خداوند او را پاينده بدارد كه جمال اهل دنيا است و نقمت دشمنان و زينت هر كوي و محفل است. پروردگار بندگان او را با توفيقات خود تأييد و ياري نمود و ظاهر و محقق كرد دين حقي را كه باطل در او راه نداشت.
از ديگر اشعار او كه صراحت بر ايمان ابوطالب دارد، شعري است كه ابن ابي الحديد در جلد سوم شرح نهج البلاغه آورده است:
انّي علي دين النّبيّ احمد يا شاهد اللّه عليّ فاشهد
من ضلّ في الدّين فانّي مهتد
«اي گواهان! شاهد باشيد كه من بر دين پيغمبر خدا احمد صلي الله عليه و آله استوارم. هركس از آن خارج است، باشد. من به او هدايت شدم.»
هريك از اين قطعات، قسمت كوچكي از عقائد مفصل و نغز ابوطالب است كه هريك به تنهايي در اثبات ايمان و اخلاص گوينده آن كافي است.
راه دوم؛ طرز رفتار و كردار او در ميان جامعه
راه دوم، نوع رفتار ابوطالب با پيامبر صلي الله عليه و آله و نحوه فداكاري ودفاع او از ساحت اقدس رسول خداست. هر كدام از آن خدمات مي تواند آيينه فكر و روشنگر روحيات او باشد، زيرا ابوطالب شخصيتي است كه راضي نشد برادر زاده او دل شكسته شود و علي رغم تمام موانع و نبود امكانات، زحمت بردن او را به شام پذيرفت.
پايه اعتقاد او به فرزند برادر، تا آن حد است كه او را همراه خود به مصلّي برد و خدا را به مقام او قسم داد و باران رحمت طلبيد. وي در راه حفظ رسول خدا صلي الله عليه و آله از پاي ننشست و سه سال زندگي در شكاف كوه و اعماق دره را بر رياست و سيادت مكه ترجيح داد، تا آن جا كه اين وضعيت او را فرسوده ساخت و باعث رحلت او گرديد.
ايمان او به رسول خدا صلي الله عليه و آله به قدري محكم بود كه راضي شد تمام فرزندانش كشته شوند، ولي پيامبر صلي الله عليه و آله زنده بماند.
ابوطالب شب ها علي را در رختخواب پيامبر صلي الله عليه و آله مي خوابانيد تا اگر سوء قصيدي دركار باشد، به پيامبر صلي الله عليه و آله اصابت نكند. او حاضر شد تمام سران قريش به عنوان انتقام كشته شوند و طبعاً تمام قبيله بني هاشم نيز كشته مي شد.(٩)
موضع ابوطالب در آغاز بعثت
روزي كه پيامبر صلي الله عليه و آله تمام خويشاوندان خود را جمع كرد و آيين اسلام را بر آنان عرضه نمود، ابوطالب به او گفت: «برادر زاده ام! قيام كن! تو والامقامي! حزب تو گرامي ترين حزب هاست! تو فرزند مرد بزرگي هستي! هرگاه زباني تو را آزار دهد، زبان هاي تيزي به دفاع تو برمي خيزد. به خدا سوگند! اعراب مانند خضوع بچه حيوان نسبت به مادرش در پيشگاه تو خاضع خواهند شد.»(١٠)
راه سوم؛ عقيده دوستان و نزديكان
از آن جا كه اهل خانه بهتر مي دانند كه درخانه چيست و چه مي گذرد، ايمان ابوطالب را بايد از زبان اهل بيت عليهم السلام شنيد:
.ـ يا عم ربّيت صغيرا و كفّلت يتيما و نصرت كبيرا فجزاك الله عني خيرا.(١١) (ابوطالب مظلوم تاريخ، ص ١.)
اي عمو در كوچكي مرا تربيت نمودي و در يتيمي مرا كفالت كردي و در بزرگي ام مرا ياري نمودي پس خداوند بهترين پاداشها رابه تو عنايت كند.
و همچنين فرمودند: ٢ ـ من در قيامت شفيع پدر، مادر و عمويم ابوطالب هستم.(١٢)(الصبوح من السيرة، ج ١، ص ١٣٤ تا ١٤٢. )
١ ـ وقتي علي عليه السلام خبر مرگ ابوطالب را به پيامبر صلي الله عليه و آله داد، وي سخت گريست و به علي عليه السلام دستور غسل و كفن و دفن داد و از خداوند براي او طلب مغفرت نمود.
امام علي(ع):
٣ ـ والذي بعث محمدا بالحق نبيا لو شفع ابي في كل مذنب علي وجه الارض لشفّعه الله. (١٣( الحجة، ص ٢٤).
قسم به كسي كه محمد را به حق به پيامبري برگزيد اگر پدرم در حق تمام گناهكاران روي زمين شفاعت كند، خداوند مي پذيرد.
٥ ـ اگر ايمان ابوطالب را در يك كفه ترازو و ايمان اين مردم را در كفه ديگر قرار دهند ايمان ابوطالب فزوني خواهد داشت.(١٤)
( الغدير، ج ٧، ص ٣٨٠؛ نهج البلاغه، ج ١٤، ص ٦٨.)
٢ ـ در محضر امام سجاد عليه السلام از ايمان ابوطالب سخن به ميان آمد. آن حضرت فرمود: در شگفتم كه چرا مردم در اخلاص او ترديد دارند، در صورتي كه هيچ زن مسلماني نبايست بعد از اسلام آوردن در حباله شوهر كافر خود بماند و فاطمه بنت اسد كه از سابقين در اسلام است، تا هنگام مرگ ابوطالب در نكاح او بود.»
٣ ـ امام باقر عليه السلام فرمود: «ايمان ابوطالب بر ايمان بسياري از مردم ترجيح دارد و اميرمؤمنان دستور مي داد از طرف وي حج به جا آورند. (١٥)
٤ ـ امام صادق عليه السلام فرمود:
ان اصحاب الكهف اسروا الايمان و اظهروا الكفر فاتاهم الله اجرهم مرتين و ان اباطالب اسروا الايمان واظهر الشرك فاتاه الله اجره مرتين.

«حضرت ابوطالب بسان اصحاب كهف است كه در دل ايمان داشتند و تظاهر به شرك مي نمودند. از اين جهت دوبار مأجور خواهند بود.»(١٦) شرح نهج البلاغه، ج ١٤، ص ٧٠؛ الحجة، ص ١٧ و ١٥؛ اصول كافي، ص ٢٤٤.
٥ ـ حضرت عبدالعظيم حسني در نامه اي از محضر امام رضا عليه السلام در مورد ايمان ابوطالب سؤال نمود. امام رضا عليه السلام در جواب فرمود:
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم. اگر در ايمان ابوطالب شك كني، سرنوشت تو آتش جهنّم است.»(١٦)
٦ ـ عن ابي عبداللّه الصادق عليه السلام قال: نزل جبرئيل عليه السلام علي النبي صلي الله عليه و آله فقال: يا محمد! انّ ربّك يقرئك السلام و يقول: انّي قد حرّمت النّار علي صلب اَنزلك و بطن حملك و حجركفلك فالصلب صلب ابيك ابيه عبداللّه بن عبدالمطلب و البطن الذي حملك آمنة بنت وهب و اما حجر كفلك فحجر ابي طالب. (١٨)
امام صادق عليه السلام فرمود: جبرئيل بر پيامبر نازل شد و گفت: اي محمد! خداوند به تو سلام مي رساند و مي فرمايد: «من حرام كردم آتش را بر صلبي كه تو را حمل كرد و شكمي كه تورا پروراند و دامني كه تو را متكّفل شد؛ پس صلب يعني پدرت عبداللّه و شكم يعني مادرت آمنه و دامن يعني عمويت ابوطالب.» (١٩)
ابوطالب در واپسين لحظات - وصيت ابوطالب هنگام مرگ

ابوطالب هنگام مرگ به فرزندانش چنين گفت:
من محمد را به شما توصيه مي كنم؛ زيرا او امين قريش و راستگوي عرب و حائز تمام كمالات است. آييني آورده است كه دل ها بدان ايمان دارند، اما زبان ها از ترس شماتت به انكار آن برخاسته است. من مي بينم كه افتادگان و ضعيفان عرب به حمايت او برخاسته، به او ايمان آورده اند و محمد به كمك آن ها برشكستن صفوف قريش قيام نموده است.

اي خويشاوندان من! از دوستان و حاميان حزب او (اسلام) باشيد. هركس او را پيروي كند، سعادتمند مي گردد و اگر اجل مرا مهلت مي داد، من حوادث و مكاره روزگار را از او دفع مي نمودم.(٢٠)
ابوطالب در واپسين لحظه هاي عمر خود نيز دست از ياري پيامبر اكرم برنداشت. بزرگان خانواده را مخاطب ساخته چنين گفت:
چهار تن را به ياري پيامبر سفارش مي كنم فرزندم علي و بزرگ قبيله عباس و شير خدا حمزه كه هماره از پيامبر حمايت كرده و فرزندم جعفر تا او را ياور باشيد و شما كه عزيزان من به فدايتان باد هميشه براي رسول خدا در برابر دشمنان چون سپرها محافظ باشيد.(٢١) ـ متشابهات القرآن از ابن شهرآشوب در تفسير سوره حج ذيل آيه ولينصرون مي باشد.
علامه اميني آخرين سخنان او را چنين بازگو مي كند:

يا معشر بني هاشم اطيعوا محمدا و صدّقوه تفلحوا و ترشدوا(٢٢)
اي جماعت بني هاشم محمد را اطاعت و تصديق كنيد رستگار و هدايت مي شويد.
و نيز گفت: محمد امين قريش است، راستگوي عرب است، داراي همه كمالات است، دلها به او ايمان دارد ولي زبانها از ترس به افكار برخاسته اند. من مي بينم كه در آينده مستضعفان را خواهد شكست. و بزرگان آن را خوار و خانه هايشان را خراب و بي پناهان را نيرومند خواهد كرد. و در آخر گفت: به او مهر ورزيد و از حمايت كنندگان حزب محمد باشيد.(٢٣) ابوطالب بعد از چهل و چند سال تلاش در بستر مرگ افتاد و با هشتاد و اندي سال درگذشت.(٢٤) طبري، ج ٢، ص ٢٧٧.
او را در سال ١٠ بعثت در كنار قبر پدرش عبدالمطلب در قبرستان حجون به خاك سپردند.
مزار او در سال ١٣٢٥ ق همراه گنبد عبدالمطلب تجديد بنا شد. (٢٥)
نكته قابل توجه اين است كه بحث مربوط به ايمان ابو طالب وتشكيك در اسلام آن بزرگوار از ابتدا
جريان داشته است و بد خواهان همواره در مقام اين بوده اند كه او را بي ايمان ونا مسلمان معرفي نمايند و حتي اين امر را منافقان در محضر امير المو منين علي عليه السلام نيز اظهار داشته اند و حضرت بدان جواب داده اند در روايتي از امام صادق آمده است:
عن الصادق عن آبائه عليهم السلام ان امير المؤمنين كان ذات يوم جالسا في الرحبة، والناس حوله مجتمعون، فقام اليه رجل فقال: ياامير المؤمنين انت بالمكان الذي أنزلك الله به وأبوك معذب في النار؟ فقال له علي بن أبي طالب: مه فض الله فاك، والذي بعث محمدا بالحق نبيا لو شفع أبي في كل مذنب علي وجه الارض لشفعه الله فيهم، أبي معذب في النار وابنه قسيم الجنة والنار؟ ! والذي بعث محمدا بالحق نبيا ان نور أبي يوم القيامة ليطفئ أنوار الخلايق كلهم الا خمسة أنوار: نور محمد صلي الله عليه واله، ونوري، ونور الحسن، ونور الحسين، ونور تسعة من ولد الحسين، فان نوره من نورنا خلقه الله تعالي قبل ان يخلق آدم عليه السلام بالفي عام
امام صادق از پدر گراميشان نقل كرد كه روزي امير المومنين در فضاي مسجد نشسته بود ومردم گرد او جمع بودند كه مردي برخاسته و گفت : اي امير المو منين چگونه است كه شما در مكاني هستي كه خداوند شما را در آن مكان قرار داده ، در حاليكه پدرت به آتش دوزخ در غذاب است؟
حضرت فرمود: خدا زبانت را ببرد ! به خدايي كه محمد را به پيامبري مبعوث فرمود، اگر پدرم تمام گناهكاران زمين را شفاعت كند خداوند آن را بپذيرد، مگر مي شود پدرم در آتش عذاب باشد و پسرش تقسم كنند بهشت وجهنم باشد؟قسم به آنكه محمد را به پيامبري مبعوث فرمود بي شك نور پدرم در روز قيامت همه انوار خلائق جز نور پنج نور: نور محمد ، نور من ونور حسن ونور حسين و نور نه فرزند از اولاد حسين را خاموش وبي اثر مي كند، زيرا نور او از نور ماست و خداوند آن را دوهزار سال قبل از خلق آدم آفريده است.(٢٦)

سخن آخر اينكه:
ابن ابي الحديد در ضمن اشعاري مي گويد: اگر ابوطالب و پسرش نبودند، از دين اثري نبود كه اينچنين استوار شود. ابوطالب در مكه از پيامبر (ص) حمايت كرد و پسرش در مدينه بي دريغ از پيامبر (ص) حمايت و دفاع مي نمود.

پاورقيها:
١- كما ل الدين ج١ ص١٧٤-١٧٥ باب ١٢ -ح٣٢
٢- از جمله اين كتابها ، فصوص الحكم ماحي الدين ابن عربي عارف نماي منحرف اهل سنت است كه ابوطالب پدر امير المومنين را كافر مي داند.
٣- الغدير، ج ٧، ص ٣٣٠.
٤ ـ مودة القربي، (المودة الثانيه.)
٥ ـ الغدير، ج ٧، ص ٣٣١.
٦ و ٧ ـ فروغ ابديت، ج ١، ص ٣٠٠.
٨ ـ شرح نهج البلاغه، ابن ابي الحديد، ص ٣١٦
٩ ـ بايد گفت در اين موقعيت از تاريخ اسلام معاويه وپدرش در كجا بودند .
سيره حلبي، ج ١، ص ٣٨٩.
١٠ ـ فروغ ابديت، ج ١، ص ٣٠٣.
١١-ابوطالب مظلوم تاريخ، ص ١.)
١٢- الصبوح من السيرة، ج ١، ص ١٣٤ تا ١٤٢.
١٣- الحجة، ص ٢٤.
١٤- الغدير، ج ٧، ص ٣٨٠؛ نهج البلاغه، ج ١٤، ص ٦٨.)
١٥- الغدير، ج ٧، ص ٣٩٠
١٦- شرح نهج البلاغه، ج ١٤، ص ٧٠؛ الحجة، ص ١٧ و ١٥؛ اصول كافي، ص ٢٤٤.
١٧ ـ - الغدير، ج ٧، ص ٣٩٥.
١٨ ـ - الغدير، ج ٧، ص ٣٩٢.
١٩- دلايلي بر ايمان ابو طالب - شمس الله صفر لكي با مقداري تلخيص واضافه
٢٠- سيره حلبي، ج ١، ص ٣٨٩.
٢١ ـ متشابهات القرآن از ابن شهرآشوب در تفسير سوره حج ذيل آيه ولينصرون مي باشد.
٢٢- الغدير، ج ٧، ص ٣٦٧
٢٣- ـ همان، ص ٣٦٦؛ نيز در سيره حلبي، ج ١، ص ٢٩١ رجوع كنيد.
٢٤- طبري، ج ٢، ص ٢٧٧.
٢٥- لبيب البيتوني، الرحلة الحجازيه، ص ٩٥.
٢٦- احتجاج شيخ طوسي ج١ ص٥٤٦