يادداشت - يادداشت - الصفحة ١٨٦ - جنبش هاي اعتراضي شيعه؛ ريشه ها و پيامدها

جنبش هاي اعتراضي شيعه؛ ريشه ها و پيامدها

اشاره:

پيوند ساختاري خاندان آل سعود با زعماي وهابيت در عربستان كه ترسيم كننده مباني حكومت در اين كشور است، از ديرباز با ساير اقليت هاي قومي و مذهبي سرسازش نداشت.

در اين ميان، شرايط شيعيان به عنوان مطرح ترين و تأثيرگذارترين اقليت عربستان با ديگران متفاوت است.

آنان در حالي شاهد تبعيض هاي غيرقابل توجيه از سوي دولت سعودي هستند كه در غني ترين مناطق نفتي اين كشور، در فقر مطلق زندگي مي كنند. مجموعه نابرابري ها و برخوردهاي بعضاً نژادپرستانه حكام سعودي و فقهاي وهابي، در طول ساليان گذشته سبب تولد جنبش هاي اعتراضي شيعيان و بروز ناآرامي هايي شده، كه بررسي آنها موضوع اين بخش از مقاله است.

***
تبعيض هاي سياسي در كنار تبعيض اجتماعي و اقتصادي، موجبات تبديل شدن شيعيان به اپوزيسيون حكومت را فراهم و آنان را به جهت گيري هاي نظام حاكم حساس كرده و باعث شده است تا نارضايتي خود را به اشكال مختلف ابراز كنند.

پيدايش جنبش شيعيان

پاسخ شيعيان به ٢٥٠ سال طعن و تبعيض، جنبشي است كه از اواخر دهه ١٩٦٠.م آغاز شد و در سال١٩٧٩.م با پيروزي انقلاب اسلامي ايران به اوج خود رسيد. در سال ١٩٦٨.م جنبش «حركت الرساليين الطلع» با حمايت معنوي آيت الله سيدمحمد مهدي شيرازي (٢٠٠٢ ـ ١٩٢٨) از مراجع تقليد شيعيان در عراق، بحرين، لبنان و ايران در عربستان تاسيس شد. تفكر آيت الله سيدمحمدمهدي شيرازي حاوي قرائتي خاص از اسلام و تشيع بود كه در آن اصطلاحاتي همچون آزادي بيان، تكثر سياسي، تمدن اسلامي و امت مؤمن به احكام و پايبندي به اصول و مباني اسلامي وجود داشت. از سوي ديگر احياي شيعيان و رونق فعاليت هاي فكري و سياسي آن ها، تحت تأثير غيرروحانيون متفكري چون جلال آل احمد و علي شريعتي قرار گرفت. مفاهيمي چون بازگشت به خويشتن، از خودبيگانگي و غرب زدگي، تقيه و عاشورا، پيشگامان جنبش ياد شده را متأثر از خود كرد. جنبش «الرساليين» همچنين از بازگشت جوامع اسلامي به جاهليت انتقاد مي كرد. در سال هاي دهه ١٩٧٠.م گروهي از واعظان سرشناس و متنفذ مكتب آيت الله شيرازي به استان شرقي رفتند و به ايراد مجموعه اي از خطابه ها و سخنراني ها در حسينيه هاي نقاط مختلف «قطيف» و «احساء» پرداختند. بيشتر اين واعظان مقيم كويت بودند كه از ميان آن ها مي توان به «سيدمورتاد قزويني»، «سيدهادي مدرسي»، «شيخ صاحب الصادق»، «شيخ يوسف المهدي»، «شيخ حسن خويلدي» و همچنين دو شخصيت تاثيرگذار در آينده جنبش شيعيان يعني «شيخ حسن الصفار» و «شيخ توفيق السيف» اشاره كرد.

در كمتر از پنج سال، روند فكري و گرايش هاي آيت الله شيرازي با همراهي رهبران برجسته و مجامع مذهبي و ساختار فكري معين، موفق به ايجاد يك جنبش فعال شد. اين جنبش كه بعدها با نام جنبش «مبلغان طلايه دار» معروف شد، ابتدا در پاسخ به ركود و افول مرجعيت مذهبي در نجف و احياي تشيع سنتي محافظه كار و منفعل بنيان نهاده و در پي وقوع انقلاب اسلامي در ايران در اسال ١٩٧٩.م به يك جنبش كاملاً سياسي تبديل شد.

* تأسيس سازمان انقلاب اسلامي

با وقوع انقلاب اسلامي در ايران در سال ١٩٧٩.م شيعيان عربستان همچون شيعيان ديگر كشورهاي عربي، متأثر از اين تحول شدند. مساجد و حسينيه هاي شيعيان كه تا پيش از آغاز انقلاب ايران نقش، چنداني ايفا نمي كردند، پس از سال ١٩٧٩.م به پايگاه هايي براي جنبش هاي مختلف مذهبي و سياسي شيعيان تبديل شدند. «حسن الصفار» در كنار افرادي چون «فوزي السيف» و «محمود السيف» با تأسيس سازمان انقلاب اسلامي، در سخنراني هاي خود در نوامبر ١٩٧٩ مصادف با دهه نخست ماه محرم، تصوير اسلامي انقلابي و نوين را ترسيم كردند كه شيعيان استان شرقي از آن آگاهي نداشتند.

«الصفار» رهبر سازمان با بهره گيري از لحن و گفتاري متعالي برقدرت والايي كه دين در اختيار شيعيان قرار داده تأكيد ورزيد و معتقد بود كه شيعيان ضمن انجام فرايض و فرامين دين، سرانجام بايد در مقابل ظالم قيام كنند. در شب ششم محرم سال ١٤٠٠ (ه.ق) مصادف با ٢٥ نوامبر ١٩٧٩.م شيعيان نقاط مختلف «قطيف» و «احساء»، پس از پايان بازخواني واقعه عاشورا توسط شيخ حسن الصفار، به خيابان ها ريختند. با اجراي مراسم تعزيه شهادت حضرت عباس(ع)، حضرت علي اكبر(ع) و امام حسين(ع) شور و هيجان مذهبي به اوج خود رسيد. چند روز پيش از اين نيز مسجدالحرام توسط گروهي از اهل تسنن به سركردگي فردي به نام «جهيمان بن العتيبي» از اعضاي گارد ملي عربستان سعودي كه به نظام مذهبي و سياسي آل سعود معترض بودند، تسخير شده بود. اين شورش ها كه حكومت سعودي را با چالشي جدي مواجه كرده بود، در مدينه با كمك كماندوهاي فرانسوي و در مناطق شيعه نشين با حضور ٢٠هزار نيروي گارد ملي با كشته و مجروح كردن بيش از ١٢٠ شيعه سركوب شد. حكومت سعودي كه از جنبش «جهيمان» در مكه وحشت زده شده بود، براي از بين بردن خشم و بيزاري حاكم بر مناطق شيعه نشين، بلادرنگ اقدام به توسعه ساختار اقتصادي، نظام آموزشي و خدمات عمومي در اين مناطق كرد. از آن جمله مي توان به جاده سازي، ساخت مدارس و بيمارستان ها، ساخت سيستم آب و فاضلاب براي اولين بار و گشودن مراكز خريد اشاره كرد.

با اين حال با توجه به نحوه رفتارهاي آينده آل سعود و ادامه تبعيض عليه شيعيان، به اعتقاد نگارنده هدف رژيم سعودي از اين خدمات را مي توان به دو مورد تقسيم كرد:

١ـ فرو نشاندن اعتراضات و ظاهرسازي در داخل و منطقه.

٢ـ گسترش كنترل و نظارت بر منطقه اي كه در مجاورت چاه هاي نفت قرار دارد.

قيام پرشور محرم ١٤٠٠(ه.ق) كه به گفته «حسن الصفار» فراتر از انتظار بود، نقطه عطفي در مبارزات اقليت ها در تاريخ عربستان به شمار مي آيد. پس از اين واقعه جنبش انقلاب اسلامي حول چهار محور حركت خود را ادامه داد. اين محورها عبارتند از:

١ـ افزايش آگاهي مذهبي شيعيان.

٢ـ احياي هويت شيعي از طريق برگزاري آيين هاي مذهبي.

٣ـ عضوگيري، آموزش و سامان دهي نيروهاي جديد.

٤ـ جذب كمك هاي مالي از داخل و خارج.

نكته حايز اهميت در تقابل انقلابيون و مخالفان آنان در اين مرحله، اشتراك نظر آنان بر ضرورت هدايت طرف مقابل بود. از سوي ديگر، نتيجه راهبردي جنبش شيعيان عربستان، ابراز خصومت سعودي ها با انقلاب نوپاي ايران بود. عربستان سعودي كه از بدو تأسيس، هيچ گاه نظر مساعدي نسبت به همسايه تمدن ساز خود (ايران) نداشته، در طول حيات خود اين نفرت را به اشكال مختلف ابراز داشته است. از جمله اين برخوردها مي توان به گردن زدن يك جوان ايراني به نام «ابوطالب يزدي» به بهانه اي واهي در سال ١٣٢٢(ه.ش) در مكه مكرمه و همين طور به خاك و خون كشيدن ده ها زائر ايراني بي دفاع «مسجدالحرام»، در تابستان ١٣٦٦(ه.ش) اشاره كرد كه در هر دو مورد به قطع روابط بين دو كشور انجاميد. طي دهه انقلابي (١٩٨٩ـ ١٩٧٩) فشار حكومت سعودي بر شيعيان رو به فزوني گذاشت. پس از ده سال كشمكش كه حاصل آن ايجاد جايگاه سياسي براي شيعيان در يك نظام بسته، مخدوش شدن چهره عربستان در نظام بين الملل به عنوان حكومت نابردبار و آشكار شدن چهره سياسي عربستان در ميان دولت هاي منطقه بود، هر دو سوي تقابل، بي ميل به باز شدن باب تعامل و مذاكره نبودند. پس از ١٠ سال خشونت و چالش جدي، شيعيان خواست هاي خود را به طرف مقابل تفهيم كرده و «فهد» هم بي ميل نبود با جلب رضايت ظاهري شيعيان در عرصه بين الملل، تصوير جديدي از اقتدارگرايي سعودي ها را نمايان كند. بدون ترديد، تغيير رويكرد آل سعود در آن مقطع، متأثر از شرايط حاكم بر عرصه بين الملل بود. نبرد فرسايشي با ايران با خسارت مادي و معنوي بالا و بدون هيچ گونه دستاوردي براي اعرابي كه با تمامي توان سوداي پيروزي بر ايران را در سر داشتند، پايان يافته بود. شوروي در آستانه اضمحلال كامل قرار داشت و تنش هاي ايدئولوژيك در جهان در حال فرونشستن بود. با آغاز جنگ خليج فارس در سال ١٩٩١ـ١٩٩٠ توجه رسانه هاي بين المللي به منطقه و بحران هاي پيش روي آن جلب شد. شيعيان از اين فرصت رسانه اي به نحو مطلوبي استفاده كردند. فعالان حقوق بشر ضمن انتظار گزارش هاي مختلف درخصوص اوضاع اسف بار شيعيان، پادشاهي سعودي را با امپراتوري شوروي مقايسه كردند كه پس از ٧٠ سال، نتوانست اقليت ها را يكدست كند و فروپاشيد. نوع شكل گيري اين گفتمان كه از دفاتر شيعيان در اروپا و آمريكا ترويج مي شد، براي آل سعود بسيار گران بود. از همين رو، نامه ها و توصيه هاي فعالان شيعه از سوي ملك فهد به فراموشي سپرده نشد و به موضوعات مذاكره دولت با اقليت شيعه تبديل شد. نرمش هاي ياد شده، همراه با اتخاذ شرايط را براي توافق بين اپوزيسيون شيعه و حكومت سعودي فراهم كرد.

جنبش اصلاحيه

از ابتداي دهه ١٩٩٠.م رهبران جنبش بر آن شدند تا:

١ـ وضع موجود و مشروعيت خاندان سعودي بر عربستان را بپذيرند. (الصفار در مقاله اي در نشريه «اتحاد ملي» حكومت عربستان را در مرزهاي موجود به رسميت شناخت)

٢ـ رويكرد ملايم تر و مدرن را همراه با شاخصه هايي چون حقوق بشر، آزادي اطلاعات، استفاده از نهادهاي بشر دوستانه بين المللي و تمركز برمطالعات اقتصادي اتخاذ كنند.

٣ـ از نخبه سالاري پرهيز و كانال هاي ارتباطي خود را با نيروهاي بيشتري از اجتماع توسعه دهند.

٤ـ از ابزارهاي نظامي دوري و با هدف جلب تحمل و مداراي سعودي ها، از الگوي مشاركت پيروي كنند. (در همين راستا بيانيه اي در حمايت از تماميت سرزميني عربستان در حمله صدام به كويت صادر شد)

٥ـ در كنار احترام به مرجعيت علما، از ديدگاه ساير گروه هاي سني و ليبرال استفاده شود.

٦ـ تأكيد برمضامين انقلابي، كمرنگ و بر وجوه معتدل و مسالمت جويانه تمركز شود.

در اوايل سال ١٩٩١.م سازمان انقلاب اسلامي در راستاي حذف لحن انقلابي و مذهبي اش به «حركت الاصلاحيه» يا جنبش اصلاح طالب تغيير نام داد. اين سازمان با دستور كار قرار دادن موارد فوق الذكر در صدد برآمد در بازي سياسي در قلمرو سعودي جايگاهي مشخص را براي خود باز يابد. با اتخاذ اين رويكردها از سوي شيعيان و شرايط خاص منطقه و بين الملل، در سال ١٩٩٣.م اتفاقي بي نظير در عربستان سعودي روي داد و آن گفت و گوي حكام سعودي و علماي وهابي با رهبران شيعيان بود. اين تغيير رفتار با شيعيان كه به مدت ١٥ سال در حال كشمكش با آل سعود بودند و مورد تكفير وهابي ها قرار مي گرفتند، اهميت زيادي داشت. فهد با دخالت شخصي خود باعث موفقيت گفت وگوهاي سال ١٩٩٣ شد.

وي نماينده ويژه خود را به لندن فرستاد تا با رهبران اپوزيسيون تماس برقرار كند. فهد همچنين ضمن صدور فرمان عفو عمومي در ١٠ اوت ١٩٩٣.م هيأتي از جنبش اصلاحيه را در ٢٢ سپتامبر در كاخ «السلام» و در حضور شاهزاده «محمدبن فهد» فرماندار استان شرقي به حضور پذيرفت. در پناه اين گفتمان، بسياري از زندانيان و تبعيدي هاي شيعي از جمله زندانيان حزب الله عربستان كه پس از واقعه كشتار ١٣٦٦ (ه.ش) تاسيس شده بود، آزاد شدند و به وطن خود

بازگشتند. براي شيعيان گذرنامه صادر و مسافرت آنان به خارج از كشور آزاد شد. در مجموع، فضايي از تفاهم و همسويي بين جنبش شيعيان و حكومت سعودي آغاز شد. شاهزاده «نايف بن عبدالعزيز» وزير كشور عربستان در ١٨ اكتبر ١٩٩٣ اعلام كرد: «امنيت ملي، اولويت نخست و ترديد ناپذير است. شيعيان بخشي از اين كشور هستند و ما از اسناد شناخته شده براي شخصيت هاي شيعيان و خودمان، از زمان تاسيس اين كشور توسط ملك عبدالعزيز، پاسداري و حفاظت مي كنيم». «بندر بن سلطان» از شاهزاده هاي سعودي و سفير كهنه كار عربستان در ايالات متحده طي دهه هاي ٨٠ و ٩٠ ميلادي، برجسته ترين دليل تغيير رفتار متقابل شيعيان ـ حكومت سعودي را «اصل منفعت» ناميد. صرف نظر از درخواست ها و كيفيت اجراي آنان، آنچه براي شيعيان اهميت داشت، اين بود كه در نهايت سعودي ها، شيعيان را به عنوان بازيگر سياسي در عربستان پذيرفتند و با آنان بر سر ميز مذاكره و تعامل نشستند. تعاملي كه براي آل سعود چندان هم بي هزينه نبود و آنان را در برابر علماي نئوسلفي كه هم چنان بر تكفير و مجازات شيعيان اصرار داشتند، قرار داد. در آن سو، شيعيان در برابر پرسش هاي هواداران مبني بر مصالحه با آل سعود، با تشكيل جلسات و ميتينگ هاي خياباني، ترك مخاصمه با دولت را نوعي عقلانيت و درك منطق حاكم بر ساختار بين الملل بر



مي شمرند و متذكر مي شدند كه ادامه راه گذشته، آينده را از ميان مي برد، زيرا تحولات منطقه اي و بين المللي، فرصت هايي را پديد آورده كه لازم است از آن استفاده شود. آل سعود كه طي ٥٠ سال، هيچ گونه نرمشي در برابر ناسيوناليست ها، سكولارها و چپ ها نشان نداده بود، با هوشمندي از احتمال بين المللي شدن اختلافات شيعيان با خاندان خود، ولو به قيمت احياي جايگاه شيعيان در عربستان و كشورهاي عرب حاشيه خليج فارس، جلوگيري كرد.

از سال ١٩٩٣.م تا سال ٢٠٠٣، جنبش، ابتدا با پر كردن شكاف ميان ديگر فعالان سياسي و اجتماعي محلي و مبلغان مكتب آيت الله شيرازي (مبلغان طلايه دار) و همين طور ديگر نيروهاي سنتي، به سازمان دهي مجدد خود پرداخت و توانست از ميان خيل شاهزادگان سعودي با برخي مقامات از جمله شاهزاده «نايف» وزير كشور، شاهزاده «عبدالله بن عبدالعزيز» وليعهد وقت و شاهزاده «طلال بن عبدالعزيز» برادر وليعهد، روابط دوستانه اي ايجاد كند.

طي سال هاي ١٩٩٨.م تا ٢٠٠٣ شيعيان با برخي مقامات ميانه روي سلفي، از جمله روحانيون و قضات نيز رابطه برقرار كردند كه در پي آن، ضمن ارتقاي سطح زندگي شيعيان، در برگزاري مراسم مذهبي، ساخت مساجد جديد و بهبود خدمات عمومي، توفيق هايي به دست آوردند. با تغيير نظام سياسي عراق در سال ٢٠٠٣.م در پي حمله آمريكا به اين كشور، شيعيان عراق آشكارا اعتراضات انباشته شده خود را در سطح بين الملل مطرح كردند. اين مساله به شيعيان عربستان نيز سرايت كرد كه به عنوان يك اقليت سركوب شده، سال ها محروميت را تجربه كرده بودند. از سوي ديگر، سيل انتقاد جهاني، فشار افكار عمومي و رسانه هاي بين الملل از شيوه مملكت داري خاندان سعود و پرورش تروريست هايي چون «بن لادن» با پيشينه حمايت و به رسميت شناختن دولت طالبان در افغانستان! فرصت مناسبي را در اختيار شيعيان قرارداد تا با عزم و گستردگي بيشتري مطالبات خود را اعلام كنند. با وجود برخي پافشاري ها درون جامعه شيعه مبني بر جدايي طلبي، رهبران جنبش اصلاحات ضمن رد اين درخواست ها، انجام فعاليت هاي ملي گرايانه را پيشنهاد دادند و طي نامه اي با عنوان «شركه في الوطن» به معناي شركايي در يك وطن كه به امضاي ٤٥٠ روحاني شيعه و فعال سياسي رسيده بود، با ملك عبدالله تجديد ميثاق كردند. آنها از شرايط سياسي جديد براي افزايش روابط خود و بهره گيري از اصل امتيازگيري با مقامات سلطنتي استفاده كردند. در اين زمان استان شرقي، كانون توجه گزارشگران، محققان و روزنامه نگاران غربي قرار گرفت كه به مصاحبه با فعالان شيعه از جمله برخي اعضاي رده بالا چون «جعفر الشاب»، «محمد المحفوظ»، «زكي الميلاد»، «محمدباقر النمر» و «عاليه مكي» مي پرداختند. دولت سعودي تلاش كرد تا از رهبران اصلاحيه و شيعيان استان شرقي دلجويي كند و تظلم هاي شيعيان را با واسطه شاهزادگان و وزراي سعودي در دو سطح غيررسمي و رسمي مورد بررسي قرار داد. در اين دوره اعضاي جنبش، مقالات متعددي را در مطبوعات به خود اختصاص دادند و براي نخستين بار برخي كتب شيعه به چاپ رسيد و درون كشور توزيع شد، اما اين تعاملات دوام چنداني نداشت.

از سال ٢٠٠٧.م با نزديك تر شدن حكومت سعودي به دولت «جرج بوش» و لابي صهيونيسم، فشار بر شيعيان آرام آرام آغاز شد. حضور ملك عبدالله در كنفرانس آناپوليس (صلح خاورميانه) در آمريكا (٢٠٠٧)، ديدار بوش از عربستان (٢٠٠٨) و برگزاري كنفرانسي به نام اديان به ميزباني عربستان سعودي در آمريكا، از مولفه هاي اين نزديكي است.

در اين كنفرانس كه روحانيون يهودي، مسيحي و بودايي و اهل سنت حضور داشتند، حتي از يك عالم شيعي دعوت به عمل نيامده بود. «شيمون پرز» رئيس رژيم اسرائيل پس از «ملك عبدالله» در اين سمينار سخنراني كرد و هر دو در ضيافتي در چند قدمي يكديگر به صرف شام پرداختند.

نكته جالب توجه در اين است كه مشخص نيست آل سعود كه خود را مادر اعراب و به ويژه فلسطيني ها دانسته است و در سال ١٩٧٩.م «انورالسادات» را خائن به اعراب لقب داد، در پشت پرده، چه طرح هايي را براي ارتباط علني با اسرائيل در سر دارد.