يادداشت - يادداشت - الصفحة ١٩٩ - ٢٤ ذيحجه؛ سالروز نزول آيه ولايت

٢٤ ذيحجه؛ سالروز نزول آيه ولايت

سائلي وارد مسجد رسول خدا صلي اللَّه عليه و آله شد و از مردم درخواست كمك كرد. كسي چيزي به او نداد. حضرت علي عليه السلام در حالي كه به نماز مشغول بود، در حال ركوع، انگشتر خود را به سائل بخشيد. در تكريم اين بخشش، اين آيه نازل شد.


در شأن نزول آيه آمده است: سائلي وارد مسجد رسول خدا صلي اللَّه عليه و آله شد و از مردم درخواست كمك كرد. كسي چيزي به او نداد. حضرت علي عليه السلام در حالي كه به نماز مشغول بود، در حال ركوع، انگشتر خود را به سائل بخشيد. در تكريم اين بخشش، اين آيه نازل شد. ماجراي فوق را ده نفر از اصحاب پيامبر مانند ابن عباس، عمّار ياسر، جابر بن عبد اللّه، ابو ذر، أَنس بن مالك، بلال و ... نقل كرده اند و شيعه و سنّي در اين شأن نزول، توافق دارند. عمّار ياسر مي گويد: پس از انفاق انگشتر در نماز و نزول آيه بود كه رسول خدا صلي اللَّه عليه و آله فرمود: «من كنت مولاه فعلي مولاه».

إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ (٥٥) وليّ و سرپرست شما، تنها خداوند و پيامبرش و مؤمناني هستند كه نماز را برپا مي دارند و در حال ركوع، زكات مي دهند.

نكته ها: در شأن نزول آيه آمده است: سائلي وارد مسجد رسول خدا صلي اللَّه عليه و آله شد و از مردم درخواست كمك كرد. كسي چيزي به او نداد. حضرت علي عليه السلام در حالي كه به نماز مشغول بود، در حال ركوع، انگشتر خود را به سائل بخشيد. در تكريم اين بخشش، اين آيه نازل شد.

ماجراي فوق را ده نفر از اصحاب پيامبر مانند ابن عباس، عمّار ياسر، جابر بن عبد اللّه، ابو ذر، أَنس بن مالك، بلال و ... نقل كرده اند و شيعه و سنّي در اين شأن نزول، توافق دارند. «١» عمّار ياسر مي گويد: پس از انفاق انگشتر در نماز و نزول آيه بود كه رسول خدا صلي اللَّه عليه و آله فرمود: «من كنت مولاه فعلي مولاه». «٢»

پيامبر اكرم صلي اللَّه عليه و آله در غدير خم، براي بيان مقام حضرت علي عليه السلام اين آيه را تلاوت فرمود. «٣» و خود علي عليه السلام نيز براي حقّانيّت خويش، بارها اين آيه را مي خواند. «٤» ابو ذر كه خود شاهد ماجرا بوده است، در مسجد الحرام براي مردم داستان فوق را نقل مي كرد. «٥»

كلمه ي «ولي» در اين آيه، به معناي دوست و ياور نيست، چون دوستي و ياري مربوط به همه مسلمانان است، نه آنان كه در حال ركوع انفاق مي كنند.

امام صادق عليه السلام فرمودند: منظور از «الَّذِينَ آمَنُوا ...»، علي عليه السلام و اولاد او، ائمّه عليهم السلام تا روز قيامت هستند. پس هر كس از اولاد او به جايگاه امامت رسيد با اين ويژگي مثل اوست، آنان صدقه مي دهند در حال ركوع. «٦»

مرحوم فيض كاشاني در كتاب نوادر، حديثي را نقل مي كند كه بر اساس آن ساير امامان معصوم نيز در حال نماز و ركوع به فقرا صدقه داده اند كه اين عمل با جمع بودن كلمات «يُقِيمُونَ»، «يُؤْتُونَ»، «راكِعُونَ» سازگارتر است.

امام باقر عليه السلام فرمود: خداوند پيامبرش را دستور داد كه ولايت علي عليه السلام را مطرح كند و اين آيه را نازل كرد. «٧»

بهترين معرّفي آن است كه اوصاف و خصوصيّات كسي گفته شود و مخاطبان، خودشان مصداق آن را پيدا كنند. (آيه بدون نام بردن از علي عليه السلام، اوصاف و افعال او را برشمرده است) امام صادق عليه السلام فرمود: علي عليه السلام هزاران شاهد در غدير خم داشت، ولي نتوانست حقّ خود را بگيرد، در حالي كه اگر يك مسلمان دو شاهد داشته باشد، حقّ خود را مي گيرد! «٨» ولايت فقيه در راستاي ولايت امام معصوم است. در مقبوله ي عمر بن حنظله از امام صادق عليه السلام مي خوانيم: بنگريد به آن كس كه حديث ما را روايت كند و در حلال و حرام ما نظر نمايد و احكام ما را بشناسد. پس به حكومت او راضي باشيد كه من او را بر شما حاكم قرار دادم. «فاني قد جعلته عليكم حاكما ...». «٩»

پيام ها:
١ اسلام، هم دين ولايت است و هم دين برائت. هم جاذبه دارد و هم دافعه. آيات قبل، از پذيرش ولايت يهود و نصاري نهي كرد، اين آيه مي فرمايد: خدا و رسول و كسي را كه در ركوع انگشتر داد، وليّ خود قرار دهيد. «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا») ... ( «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ ...»

٢ از اينكه به جاي «اوليائكم»، «وَلِيُّكُمُ» آمده ممكن است استفاده شود كه روح ولايت پيامبر و علي عليهما السلام، شعاع ولايت الهي است. «وَلِيُّكُمُ» ٣ معمولًا در قرآن نماز و زكات در كنار هم مطرح شده است، ولي در اين آيه، هر دو به هم آميخته اند. (دادن زكات در حال نماز) «الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» ٤ كساني كه اهل نماز و زكات نيستند، حقّ ولايت بر مردم را ندارند. «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ» ... إِنَّما، نشانه ي انحصار ولايت در افراد خاصّ است) ٥ براي توجّه به محرومان، نماز هم مانع نيست. «يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» (آري، فقير نبايد از جمع مسلمانان دست خالي برگردد.)

٦ ولايت از آنِ كساني است كه نسبت به اقامه ي نماز و پرداخت زكات پايدار باشد. «يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ» ... يُقِيمُونَ و يُؤْتُونَ نشانه دوام است) ٧ هر گونه ولايت، حكومت و سرپرستي كه از طريق خدا و رسول و امام نباشد، باطل است. «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ» ... (كلمه «إِنَّما» علامت حصر است) ٨ توجّه به خلق براي خدا در حال نماز، با اقامه نماز منافات ندارد. «يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» ٩ كسي كه نسبت به فقرا بي تفاوت باشد، نبايد رهبر و وليّ شما باشد. «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ») ... ( «وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ» ١٠ كارهاي جزئي (مثل انفاق انگشتر) نماز را باطل نمي كند. «يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» ١١ در فرهنگ قرآن، به صدقه مستحبّي هم «زكات» گفته مي شود. «يُؤْتُونَ الزَّكاةَ» ١٢ ولايت ها در طول يكديگرند، نه در برابر يكديگر. ولايت بر مسلمين، ابتدا از آنِ خداست، سپس پيامبر، آن گاه امام. «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا ...»

١٣ حضرت علي عليه السلام در زمان خود پيامبر صلي اللَّه عليه و آله نيز ولايت داشته است. «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ» (ظاهر ولايت، ولايت بالفعل است، نه ولايت بالقوّه. زيرا ولايت در آيه يك بار بكار برده شده كه يا همه بالفعل است و يا همه بالقوّه مي باشد)

پي نوشت:

(١). الغدير، ج ٢، ص ٥٢، احقاق الحقّ، ج ٢، ص ٤٠٠ و كنز العمّال، ج ٦، ص ٣٩١.
(٢). تفسير الميزان.
(٣). تفسير صافي.
(٤). تفسير الميزان.
(٥). تفسير مجمع البيان. [.....]
(٦). كافي، ج ١، ص ٢٨٨.
(٧). تفسير نور الثقلين و كافي، ج ١، ص ٢٨١.
(٨). تفسير نور الثقلين.
(٩). كافي، ج ١، ص ٦٧.

منبع: تفسير نمونه