مختار كيست؟
مختار بن ابي عبيدة بن مسعود بن عمرو بن عمير بن عوف بن قسي بن هنبة بن بكر بن هوازن؛(١) از قبيله ثقيف؛ كـه قبيله مشهـور و گسترده اي از هـوازن، از اعراب منطقه طائف اسـت، مي باشد.(٢) كنيه اش ابواسحاق(٣)؛ و لقـبش كـيـسـان بود كه فـرقـه كـيـسـانيه منسوب به او است. كيسان به معناي زيرك و تيزهوش است.(٤)

طبق روايتي، اصـبـغ بـن نـبـاتـه، از يـاران امـيـرالمـؤمـنين مي گويد: "لقب كيس را اميرالمؤمنين به مختار دادنـد."(٥)

پـدر مـخـتـار ابـوعـبـيـده ثـقـفـي است كه در اوايـل خـلافـت عـمـر از طـائف بـه مـديـنـه آمـد و در آنجـا سـاكن شد.(٦) وي يكي از سـرداران بـزرگ جـنـگ بـا ارتـش كـسـري(ايـران) در زمـان عمر بود. (٧) ماجراي رشـادت اين دليرمرد در واقعه يوم الجسر در جنگ با ارتش ايران در منطقه بصره معروف است.(٨)

مـادر مـخـتـار دومـه است كه از زنـان بـا شخصيت بـود و او را صـاحـب عقل و راي و بلاغت و فصاحت دانسته اند.(٩)

وي ادب و فضائل اخلاقي را از مكتب اهل بيت پيامبر(عليهم السلام) آموخت،(١٠) و در آغاز جواني، هـمراه با پدر و عموي خود براي شركت در جنگ با لشكر فُرس به عراق آمد و خاندان او همانند بسياري از مسلمانان صدر اسلام، در عراق و كوفه ماندند. مختار در كنار اميرالمؤمنين(عليه السلام) بود و پـس از شهادت آن حضـرت، بـراي مدتي كوتاه به بصره آمد و در آنجـا سـاكـن شد.(١١)

علامه مجلسي(ره) مي فرمايد:

مـختار، فضايل اهل بيت پيامبر اكرم را بيان مي كرد و حتي مناقب اميرالمؤمنين و امام حسن و امام حسين(عليهم السلام) را براي مردم منتشر مي ساخت و معتقد بود كه خاندان پيامبر از هر كس براي امامت و حكومت پس از پيـامبـر سـزاوارتـرند و از مصـايـبي كـه بـر خـانـدان پيامبر وارد شده، ناخشنود بود.(١٢)

خاندان مختـار از شيعيان مخلص و علاقه منـدان بـه اهل بيت رسالت(عليهم السلام) بودند.

ياري رساني به مسلم بن عقيل
بر اساس گواهي تـاريـخ و تـصـريـح شـيـخ مـفـيـد و طـبـري، پـس از آن كـه مـسـلم بـن عـقيل وارد كوفه شد، مستقيما به خانه مختار وارد شد، مختار او را گرامي داشت و رسما از او اعلام حمايت و پشتيباني كرد.(١٣)

بلاذري مي نويسد: خانـه مختـار محل ورود مسلم بود.(١٤) اما با ورود مزوّرانه و غـيـرمـنتظره ابن زياد به كوفه، ناگهان اوضاع به هم ريخت و مسلم صلاح ديد از خانه مختار بـه خـانـه هـانـي بـن عـروه، كـه مرد مقتدر و با نفوذ شيـعـه در كوفه بـود، نقل مكان كند.

مختار پس از ورود مسلم، آرام ننشست و پس از بيعت با مسلم، به منطقه خطرنيّه و اطراف كوفه براي جمع آوري افراد و گرفتن بيعت براي مسلم حركت كرد. اما با دگرگوني اوضاع كوفه و تسليم مردم در مقابل ابن زياد، دوباره به كوفه بازگشت.

ابن زيـاد دسـتور داد كه دعوت كنندگان امام حسين(عليه السلام) و حاميان مختار با او بيعت كنند، وگرنه دستگيـر و اعدام مي شوند. ابن اثير نوشته است: هنگام دستگيري مسلم و هاني، مختار در كوفه نبود و او براي جذب نيرو به اطراف شهر رفته بود و وقتي خبر ناگوار دستگيري مسلم را شـنـيـد، بـا جمعي از افراد و يارانش به كوفه آمد. هنگام ورود به شهر، با نيروهاي مسلح ابن زياد بـرخـورد كـرد و در پـي يـك گـفت و گوي لفظي شديد، بين آنان و مختار و افرادش، درگيري پـيـش آمـد و فـرمـانـده آن گـروه مـسـلح كـشته شد و افراد مختار متفرق شدند؛ زيرا مقاومت را به صـلاح نـديـدنـد؛ مـخـتـار از آنـان خـواست محل را ترك گويند تا ببينند چه پيش خواهد آمد.(١٥)

ابن زياد پس از مسلط شدن بر اوضاع و شهادت مسلم و هاني، به شدت در جست و جوي مختار بـود و براي دستگيري او جايزه اي معيّن كرد.(١٦)

دستگيري مختار توسط ابن زياد
يكي از دوستان مختار بـه نـام هاني بن جبّه، نزد عمرو بن حريث، نماينده ابن زياد رفت و ماجراي مخفي شدن مختار را به عمرو اطلاع داد. عمرو به آن شخص گفت: به مختار بگويد مواظب خود باشد كه تحت تعقيب است و در خطر مي باشد.

مختار به حمايت عمرو نزد ابن زياد رفت. وقـتـي چـشـم ابـن زياد به مختار افتاد، فرياد زد: "تو هماني كه به ياري پسر عقيل شتافتي؟ "مختار قسم ياد كرد كه من در شهر نبودم و شب را هم نزد عمرو بن حريث به سر بردم."(١٧)

ابن زياد كه عصباني بود، عصاي خود را محكم به صورت مختار كوبيد، به طوري كه از نـاحيه يك چشم صدمه ديد. عمرو برخاست و از مختار دفاع كرد و شهادت داد كه او در ماجرا نبوده و بـه وي پناهنده شده است. ابن زياد كمي آرام گرفت و گفت: "اگر شهادت عمرو نبود، گردنت را مي زدم." و دستور داد مختار را به زندان افكندند. همچنان در زندان بود تا امام حسين(عليه السلام) به شهادت رسيد.(١٨)

آزادي مختار از زندان
مختار، زائدة بن قدامه را محرمانه نزد شوهر خواهرش، عبدالله فرزند عمر بن خطّاب، به مدينه فرستاد و به او گفت: كه ماجرا را به عبدالله بگويد و او از يزيد برايش تقاضاي عفو كند.

عبدالله، شوهر صفيه - خواهر مختار - بود. يزيـد و ديگر اموي ها برايش احترام قائل بودند. او نامه اي براي يزيد فرستاد و براي مختار، كه دامادش بود، تقاضاي بخشش كرد. يزيد هم بلافاصله، نامه اي به ابن زياد نوشت كه به محض رسيدن اين نامه، مختار را از حبس آزاد كند.

مختار، كه در يك قدمي مرگ بود، با نامه يزيد نجات يافت و ابن زياد او را خواست و به او گـوشـزد كـرد: اگر نامه اميرالمؤمنين(يزيد)!! نبود، تو را مي كشتم. حالا برو و در كوفه نمان. مختار به ابن زياد گفت: بسيار خوب، من براي انجام عمره به مكه مي روم و با اين بهانه به نزد ابن زبير آمد.

مختار به ناچار به حجاز رفت؛ زيرا آنجا از سلطه بني اميه آزاد بود و به عبدالله بن زبير، كه خود را حاكم و خليفه مي پنداشت، رفت.

ابن غرق مي گويد: در بين راه عراق به طرف حجاز، مختار را ديدم كه يك چشمش ناقص شده بـود. عـلت را از او پـرسـيدم. گفت: "چيزي نيست، اين زنازاده (ابن زياد) با عصايش چشم مرا مـعـيـوب نمود." و تاكيد كرد(خداوند مرا بكشد، اگر او را نكشم.) مختار همچنين به ابن غرق گفت: "هرگاه شنيدي كه من قيام كرده ام، بـه مردم بگو: مختار به خونخواهي شهيد مظلوم و مقتـول سرزمين كربلا و فرزند پيامبر خدا - حسين بن علي(عليهماالسلام) - قيام كرده است. به خدا قسم، همه قاتلان حسين را از دم شمشير خواهم گذراند."(١٩)

بازگشت مختار به كوفه
همزمان با دعوت مختار و تهيه مقدمات قيام، عبدالله بن زبير، سياستمدار كاركشته اي به نام عبدالله بن مطيع، را كه سابقه دوستي با مختار داشت، به استانداري كوفه منصوب نمود. تـاريـخ ورود اسـتـانـدار جديد بـه كـوفـه، پنج شنبه بيست و پنجم رمضان سال ٦٥ ه .ق بود.

مختار پـس از بريدن از ابـن زبـيـر و تماس هايي كه با اهل بيت پيامبر(عليهم السلام) گرفت، مكه را به قصد عراق براي هدفي بزرگ ترك كرد؛ و به كوفه رفت.(٢٠)

بلاذري نوشته است: مختار با قافله اش وارد كوفه شد و پيش از ورود به شهر، كنار رودخانه حيره رفت و غسل كرد، موهاي خود را روغن زد و خود را معطر كرد، لباسي مناسب پوشيد و عـمامه اي بر سر نهاد، شمشير را حمايل كرد و سوار بر اسب وارد شهر شد. در ابتداي ورود، بـه مـسـجـد سـكـون - مـركـز تجمع مردم در محله كنده - رسيد. مردم از او استقبال گرمي كردند. مختار مرتب به مردم بشارت فتح و پيروزي مي داد.(٢١)

مختار با رهبران شيعيان و ياران اميرالمؤمنين علي(عليه السلام) و كساني كه در حادثه عاشورا دخالت نداشتند - كه آنان را (حسينيّون) مي گفتند - ملاقات نمود و آنان را به بيعت و قيام دعوت كرد.(٢٢)

مردم كوفه همگي به صورت نيمه مخفيانه با مختار بيعت كردند. اساس اين بيعت و هدف از آن قيام، خونخواهي شهداي كربلا بود.(٢٣) خبر ورود مختار به كوفه و گرايش عمومي مردم به او بـه گوش ابن مطيع رسيد و قاتلان امام حسين(عليه السلام) همچون شمر بن ذي الجوشن و شبث بن ربعي و زيد بن حارث، كه از معاونان استاندار ابن زبير بودند، خطر مختار را به او گوشزد نمودند و پيشنهاد دستگيري و حتي قتل مختار را به او دادند.

سرانجام عمال ابن زبير، مختار را دستگير كردند و به زندان انداختند.(٢٤) مختار بـراي دومـيـن بـار بـه زندان افتاد. گوينـد زنداني شدن مختار همزمان با قيام توّابين بود.(٢٥)

مجددا مختار از زندان براي شوهر خواهر خود، عبدالله بن عمر نامه اي نوشت و همانند گذشته، از زندان آزاد شد، اما با قيد ضمانت.

مختار پس از چند ماه زنداني شدن توسط عمال ابن زبير، خلاصي يافت، و با يك حركت حساب شـده مشغول برنامه ريزي براي قيام شد و جمعي از سران شيعه و بقاياي توابين از طرف او مامور شدند تا از مردم بيعت بگيرند.

فلسفه قيام مختار
هـدف مـهـم و اصـلي مـخـتـار از قيامش غير از خونخواهي امام حسين(عليه السلام) و شهداي كربلا و دفاع از اهل بيت پيامبر(عليهم السلام) نبود. براي اثبات اين مطلب و درك فلسفه قيام مختار، به طور خلاصه، ادلّه ذيل بيان مي شود:

١- مختار در ملاقات با سران شيعه در كوفه، هدف دعوت و قيام خود را چنين بيان مي كرد:

همانا (محمد حنفيّه) فرزند علي، وصي و جانشين پيامبر، مرا به عنوان امين و وزير و فرمانده بـه سـوي شما فرستاده و به من دستـور داده است تا كـسـاني كه ريختـن خون حسين را حـلال دانـسـتـنـد بـه قتل برسانم و به خـونخـواهـي اهـل بيتش و دفاع از ضعفا قيام كنم. پس شما نخستين گروهي باشيد كه به نداي من پاسخ مثبت مي دهيد.(٢٦)

٢- در مـوضـعـي ديـگـر چـنـيـن گـفـت: "مـن بـراي اقـامـه شـعـار اهـل بـيـت و زنـده كـردن مـرام آنـان و گـرفـتـن انـتـقـام خـون شـهـيـدان بـه سـوي شـمـا آمـده ام."(٢٧)

٣- هـنـگـامـي كـه در زنـدان بـود، مـي گـفـت: "بـه خـدا سـوگـند، هر ستمگري را خواهم كشت و دل هاي مؤمنان را شاد خواهم كرد و انتقام خون(فرزندان)پيامبر(صلي الله عليه و آله) را خواهم گرفت و مرگ و زوال دنيا هم نمي تواند مانع من شود."(٢٨)

٤- وي نـامـه اي مـحـرمـانـه از زنـدان بـراي تـوّابـيـن فـرسـتـاد و ضـمـن تـجـليـل از حـركـت انقلابي آنان، بشارت داد كه "من به زودي به اذن خدا، از زندان آزاد خواهم شد و دشمنان شما را از دم تيغ خواهم گذراند و نابودشان خواهم كرد."(٢٩)

٥- در ملاقات نمايندگان شيعيان عراق با محمد حنفيّه و امام سجاد(عليه السلام) در حجاز، آنان اظهار داشتند كه مختار ما را به خونخواهي شما دعوت كرده است. امام و محمد حنفيّه در پاسخ آنان، اظهار داشتند كه ما خواهان اين كاريم و بر مردم واجب است او را ياري دهند.(٣٠)

٦- در بـازگـشت سران شيعه از مدينه به كوفه، مختار در جمع آنان اعلام داشت: "مرا در جنگ با قاتلان اهل بيت و خونخواهي حسين(عليه السلام) ياري دهيد."(٣١)

٧- مـخـتار به ابن غرق گفت: "به مردم بگو: هدف مختار و گروهي از مسلمانان، كه قيام كرده انـد، خـونخواهي شهيد مظلوم و كشته شده كربلا، حسين سرور مسلمين و فرزند دختر پيامبر سيّد مرسلين مي باشد.(٣٢)

٨- در ديـدار مـحـرمـانه سران شيعه با ابراهيم اشتر و دعوت از او براي ياري مختار، يزيد بن انس اظهار داشت: "ما تو را به كتاب خدا و سنّت پيامبر(صلي الله عليه و آله) و خونخواهي اهل بيت او و دفاع از ضعفا و مظلومان دعوت مي كنيم."(٣٣)

٩- در نـامـه ابـن حـنـفـيـّه بـه ابراهيم اشتر آمده است: مختار، امين و وزير و منتخب من است و به او دسـتـور داده ام با دشمنانم وارد نبرد شود و به خونخواهي ما برخيزد، خود و طايفه و پيروانت او را ياري كنيد.(٣٤)

١٠- مختار در مراسم بيعت مردم كوفه با او گفت: "بيعت مي كنيد با من بر اساس كتاب خدا و سنّت پيامبرش و خونخواهي اهل بيت پيامبر(صلي الله عليه و آله)." (٣٥)

١١- شعار قيام مختار "يا لثارات الحسين" بود.(٣٦)

تصميم سران كوفه
عـبدالرحمن بن شريح مي گويد: جمعي از سران شيعه در خانه سعد بن ابي سعر حنفي، كه از چهره هاي برجسته شيعه بود، جلسه اي تشكيل دادند.

عبدالرحمن، كه از بزرگان كوفه بود، در آن جلسه چنين گفت: "مختار مي خواهد قيام كند. و ما را بـه همكاري و ياري خويش دعوت نموده و ما هم بيعت او را پذيرفته ايم، ولي نمي دانيم كه واقعا او از طرف ابن حنفيّه ماموريت دارد يا خودش اين چنين تصميم گرفته است." او پيشنهاد داد جـمـعـي از سـران شـيـعـه به حجاز بروند و با اهل بيت پيامبر و بازماندگان امام حسين(عليه السلام) به ويـژه مـحـمـد حـنـفـيـّه، ديـدار كـنند تا قضيّه روشن شود. آن جمع پيشنهاد را پذيرفتند و به حجاز رفتند و به ملاقات محمد حنفيّه رفتند.

مـحـمد عـلت آمـدن آنـان را جويا شد. عبدالرحمن گفت:

مـخـتـار ثقفي به كوفه آمده و مدّعي است كه از طرف شما ماموريت دارد و ما را به كتاب خدا و سـنـّت پـيـامبر و خونخواهي اهل بيت پيامبر و دفاع از مظلومان دعوت كرده است. مي خواستيم نظر شما را بدانيم. اگر چنين باشد، با همه وجود، از او حمايت خواهيم كرد و اگر چنين نباشد، او را ترك خواهيم نمود.

محمد، فرزند اميرالمؤمنين(عليه السلام) پس از حمد و ثناي الهي گفت:

گفتيد كسي شما را براي خونخواهي ما دعوت كرده است. به خدا سوگند، دوست دارم خـدا بـه وسيله هر يك از بندگان خود كه بخواهد انتقام خون ما را از دشمنانمان بگيرد. اين نظر من است. (٣٧)

عـلاّمـه مـجـلسي(ره) به نقل از فقيه بزرگوار علامه ابن نما مي نويسد: محمد حنفيّه به سران شـيـعـه گـفـت: "درباره خونخواهي ما، برخيزيد همه به نزد امام من و امام شما، علي بن الحـسـين (عليهماالسلام) برويم. آنان همراه محمد حنفيّه خدمت امام سجاد(عليه السلام) شرفياب شدند و محمد ماجرا را بيان كرد. امام در پاسخ آنان فرمود:

عـمـوجـان، اگـر كسي به حمايت ما اهل بيت برخيزد، بر مردم واجب است او را ياري دهند. من تو را در اين امر(قيام به خونخواهي) نماينده خود قرار دادم؛ هر طور كه صلاح ديدي، اقدام كن .

پـاسـخ صـريـح و قـاطـع امـام، تـكـليـف را روشن كرد و سران شيعه شاد شدند و با خود گفتند: امام و محمد حنفيّه به ما اجازه قيام دادند.(٣٨) آنان به كوفه بازگشتند و به مـخـتـار بـشـارت دادنـد و او را از مـاجـرا آگـاه سـاخـتـند و مختار با شادي گفت: " الله اكبر، مرا ابـواسـحـاق گـويـنـد. بـرخـيـزيـد و دسـت بـه كـار شـويـد و شـيـعـيـان را آمـاده قـيـام كنيد."(٣٩)

شـعار ياران مختار، شهر كوفه را گرفت: "يا منصورُ اَمِت؛ اي پيروز، بميران" و با شعار "يا لثارات الحسين" چهره كوفه منقلب گرديد.(٤٠)

شعار "يا منصـور امت" شعار ياران پيامبر(صلي الله عليه و آله) در جنگ بدر بود.(٤١) و در قيام زيد بن علي بن الحسين(عليهماالسلام) نيز همين شعار داده شد.(٤٢)

شهر كوفه چهره يك شهر جنگي به خود گرفت و اين بار در تب خونخواهي امام حسين(عليه السلام) مي سوخت و فرياد "يا لثارات الحسين" در شهر جوش و خروش افكند.

نـيـروهايي كه با مختار بيعت كرده بودند، فوج فوج وارد كوفه مي شدند: ابوعثمان شهدي، از سـران قـبـايـل اطراف كوفه، با شعار گيا لثارات الحسين" وارد شهر شد، نيروهاي مثنّي بـن مـخـربه نيز پس از درگيري با نيروهاي ابن زبير در بصره و شكستن محاصره شهر، به كوفه آمدند.

بـيـشتـر سـاكـنان عراق را ايرانيان تشكيل مي دادند و جمعيّتي عظيم بودند كه به آنان "جند الحمراء" يا "لشكر سرخ" مي گفتند؛ زيرا نسبت به اعراب سيه چهره، گونه هايي سرخ و سـفـيـد داشـتـنـد و يـا لبـاس سـرخ مـي پـوشـيـدند. عمده لشكر مختار را نيز ايرانيان يا "جند الحـمـراء" تـشـكـيـل مـي دادنـد. (٤٣) ايـنـان بـه دليـل عـدالت گـستري حكومت حضرت علي(عليه السلام) از طرفداران سرسخت خاندان پيامبر و فرزندان حضرت علي(عليه السلام) به شمار مي آمدند.

قصر ابن زياد به تصرف مختار در آمد، آنها شب را آنجا ماندند و صبح روز بعد بزرگان و سران قـبايل و مردم در مسجد و مقابل قصر تجمع كردند. مختار خود را براي اداي نماز و سخنراني در مـسجد و اعلام رسمي پيروزي انقلاب، مهيّا كرد.(٤٤) ظاهرا آن روز، جمعه بوده است. مـخـتـار شـخـصـا نـمـاز را اقـامـه نـمـود و در يك خطبه پرمحتوا و انقلابي، اهداف اصلي قيام را تشريح كرد. فرازي از كلام مختار:

«اي مردم كوفه، من از جانب اهل بيت پيامبر ماموريت يافته ام تا به خونخواهي امام مظلوم، حـسـيـن بن علي(عليهماالسلام) و شهداي كربلا قيام كنم و انتقام آن عزيزان را بگيرم و تا آخرين نفس، با شدت هر چه بيشتر، اين هدف مقدس را تعقيب خواهم كرد.»(٤٥)

مـخـتـار سپس در خطبه دوم نماز، با تاكيد و قسم ياد كردن، تصميم خود را در ريشه كن نمودن عمّال ظلم و ستم و قاتلان امام حسين(عليه السلام) اعلام داشت .

در نهايت مختار حكومت خود را تاسيس نمود و قاتلان شهداي كربلا را به سزاي عمل خود رساند. كه در مقاله اي خاص به نحوه كشته شدن قاتلان امام حسين (عليه السلام) مي پردازيم.

مزار و زيارت نامه مختار

مزار مختار در كوفه، از قديم الايام جزو مشاهد مشرّفه محسوب مي شود. قبر مختار در صحن مسلم بـن عـقـيـل، مـتصل به مسجد اعظم كوفه است.(٤٦) گرچه بناي آن مندرس و قديمي شـده، اما بـزرگـان شـيـعـه و مـردم قـدرشـنـاس از زيـارت او غافل نيستند.

علامه شيخ عبدالحسين طهراني(ره) از شاگردان برجسته صاحب جواهر و وصي مرحوم اميركبير، وقـتـي بـراي تـشـرف بـه عتبات عاليات وارد عراق شده بود، نسبت به تعمير و تجديد بناي مزار شريف مختار همت گماشت .

عـلامـه امـيـنـي بـه نـقـل از كـتـاب مـزار شـهـيـد، زيـارتنـامـه اي جـالب بـراي مـخـتـار نـقـل مـي كـنـد و از ايـن زيـارتنـامـه، كـه شـهـيـد آن را نـقـل كـرده اسـت، معلوم مي شود كه قبر مختار از ديرزمان، مورد علاقه شيعيان و آزادمردان بوده و ابن بطوطه نيز در سفرنامه خود به آن اشاره كرده است.(٤٧)

سخني در باب انتقام مختار از دشمنان
مـخـتـار تـصـمـيـم گـرفـت با تمام قوا، همه مسبّبان حادثه عاشورا را مجازات كند و آنان را به سزاي اعمال ننگين خود برساند. اين هدف اصلي مختار بود و در اين كار، تا حدي موفق گرديد. او بـه نـيـروهـايـش دسـتـور داد در هر مكان و هر زمان، عاملان حادثه كربلا را يافتند؛ به جزاي اعـمـالشـان بـرسانند و به هيچ وجه، به آنان رحم نكنند. اين دستور اجرا شد و جمع كثيري از عـامـلان حـادثـه كـربـلا بـه دسـت عـدالت و انـتـقـام سـپـرده شـدنـد و بـه جـزاي اعمال زشت خود رسيدند.

بـر خـلاف شايعات امويان و بعضي گزافه گويي ها، در نهضت مختار، فقط قاتلان امام حسين (عليه السلام) و عاملان حادثه كربلا كيفر ديدند و در تاريخ حتي يك مورد تعرض به زنان، كودكان و افراد بي گناه از سوي او مشاهده نشده است، بلكه آنچه از تاريخ به دست مي آيد اين است كه مختار و نيروهايش اصول انساني و ارزش هاي الهي را رعايت مي كردند.

ديـنـوري، مـورخ مـشـهـور، نـقل مي كند كه پس از كشته شدن ابن زياد در جنگ خازر، همسر او به اسـارت سـپـاه مـخـتـار درآمـد. ايـن زن اسـيـر نزد ابـراهـيـم (فـرمـانده لشكر مختار) آمد و گفت: امـوال او را بـه غـارت بـرده انـد، ابـراهـيـم گـفـت: چـه مـقـدار از امـوال تـو غارت شده است؟ گفت: پنجاه هزار درهم. دستور داد يكصدهزار درهم به او دادند و و او را همراه صد سوار به بصره نزد پدرش رساندند. (٤٨)

البـتـه نـمـي تـوان گـفت تمام آنچه مختار و نيروهايش انجام دادند دقيقاً منطبق با موازين شرع و اعـتـقادات شيعه بوده است، اما آنچه مختار نسبت به عاملان فاجعه كربلا انجام داد، واكنش قهري دسـتـگـاه آفـريـنـش بـا سـتمگران، اجابت نفرين دل هاي سوخته خاندان ستمديده پيامبر(صلي الله عليه و آله) و جوشش طبيعي احساسات در جامعه مسلمانان بود.

توفيق اعلم، دانشمند معاصر، درباره انتقام مختار مي گويد:

تـنـهـا بـرخـورد قاطع و خونباري كه در تاريخ از ملامت مصون مانده و عذر آن پذيرفته شده همين كار عادلانه مختار است.(٤٩)

استاد سيدجعفر شهيدي(ره) نيز در اين باره مي گويد:

«... از نو قتلگاه، بلكه قتلگاه هاي ديگري به راه افتاده، اما اين بار قربانيان، آن پاكان و عـزيزان خدا نبودند، دژخيم هايي بودند كه دست هايشان تا مرفق، در خون آزادگان رنگين شده بود.

امروز وقتي ما داستان كشتار مختار، پسر ابي عبيده ثقفي را مي خوانيم، اگر سري به كتاب هـاي حـقـوقـي زده بـاشـيـم، مـمكن است چنان انتقامي را تا حدي خشن بدانيم و بگوييم: چرا چنان كردند؟ يكي را چون گوسفند سر بريدند و يكي را شكم پاره كردند و ديگري كه تيري به فـرزنـدي از فرزندان حسين(عليه السلام) افكنده و آن جوان كه دست را سپر ساخته و تير، دست و پيشاني او را شكافته بود، همان كيفر دادند، ديگري را در ديگ روغن جوشان افكندند و دست و پاي آن يكي را بـه زمـيـن دوخـتـنـد و اسـبـان را روي آن گـذراندند، چنانكه نوشته اند، تنها يكجا دويست و چـهـل و هـشـت تن را، كه در قتل حسين و ياران او شريك بودند، طعم اينگونه كيفرها چشاندند؛ ما ايـن داسـتـان هـا را مـي خـوانيم و در آن نوعي قساوت مي بينيم، اما بايد دانست كه قضاوت مردم سيزده قرن بعد درباره كردار پيشينيان درست نيست.

شمر، عبيدالله بن زياد، عمر سعد، حفص ـ پسر او ـ خولي، سنان و دهها تن از سران لشكر كـوفـه كيفرها ديدند، اما تاريخ به همين جا بسنده نكرد و اين آخرين انقلاب و آخرين انتقام نبود.»(٥٠)

ايـن، تـازه عذاب دنيوي آن نابكاران از خدا بي خبر بود و عذاب اخروي، كه جلوه اي كامل از قهر الهي را به نمايش مي گذارد، بسيار افزونتر و كوبنده تر از اين ها است .

«فَسيَعْلَمُ الَّذينَ ظَلَمُوا اَيَّ مُنقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ»(٥١)

و به تعبير اميرالمؤمنين (عليه السلام):

« يَومُ الْمَظْلُومِ عَلَي الظّالِم اَشَدُّ من يَوْمِ الظّالِم عَلَي الْمَظْلومِ؛ روز ستمديده بر ستمكار سخت تر است از، روز ستمكار بر ستمديده.(٥٢)

پي نوشت ها: ١- تـاريخ طبري، محمد بن جرير طبري، ج ٦، ص ٧؛ تاريخ يعقوبي، احمد بن ابي يـعـقـوب، ج ٢، ص ٢٥٨؛ كـامـل فـي التـاريـخ، ابـن اثـيـر، ج ٤، ص ١٦٣؛ بـحـار الانـوار، محمدباقر مجلسي ،ج ٤٥، ص ٣٥٠. ٢- مـعجم قبائل العرب، عمر رضا كحاله، ج ١، ص ١٤٨- ١٤٩؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابي الحديد معتزلي، ج ٨، ص ٣٠٣. ٣- بحارالانوار، ج ٤٥، ص ٣٥٠؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ١٧١. ٤- بـحـارالانـوار، ج ٤٥، ص ٣٤٥؛ قاموس، محمد بن يعقوب فيروز آبادي، ج ١، ص ٢٥٧؛ وفيات الاعيان، ابن خلكان، ج ٤، ص ١٧٢. ٥- بحارالانوار، ج ٤٥، ص ٣٤٤؛ رجال كشي، ص ١٢٧. ٦- مروج الذهب، ج ٢، ص ٣١٥؛ انساب الاشراف، ج ٦، ص ٣٧٥. ٧- الغـارات، ابـراهـيـم بـن مـحـمـد ثـقـفـي، ج ٢، ص ٥١٧؛ كامل ابن اثير، ج ٢، ص ٤٣٣. ٨- انساب الاشراف، ج ٦، ص ٣٧٥؛ بحارالانوار، ج ٤٥، ص ٣٥٠. ٩- همان . ١٠- مـقـتـل الحـسـيـن، عـبـدالرزاق موسوي مقرم، ص ١٦٧؛ حياة الامام الحسين، باقر شريف القرشي، ج ٣، ص ٤٥٤. ١١- الاعلام، خيرالدين الزركلي، ج ٨، ص ٧٠. ١٢- بحارالانوار، ج ٤٥، ص ٣٥٢. ١٣- الارشاد، ص ٢٠٥؛ تاريخ طبري، ج ٥، ص ٣٥٥. ١٤- انساب الاشراف، ج ٦، ص ٣٧٦. ١٥- كامل ابن اثير، ج ٤، ص ١٦٩. ١٦- تـاريـخ طـبـري، ج ٥، ص ٣٨١؛ كـامـل ابـن اثـيـر، ج ٤، ص ٣٦. ١٧- مقتل الحسين(ع) ، ابي مخنف، ص ٢٦٨-٢٧٠. ١٨- انـسـاب الاشـراف، ج ٦، ص ٣٧٦- ٣٧٧؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ١١٦؛ مقتل ابي مخنف، ص ٢٧١؛ البداية والنهاية، ج ٨، ص ٢٤٩. ١٩- كامل ابن اثير، ج ٤، ص ١٦٩-١٧٠. ٢٠- بحارالانوار، ج ٤٥، ص ٣٥٦. ٢١- انساب الاشراف، ج ٦، ص ٣٧٩. ٢٢- مـروج الذهـب، ج ٣، ص ٧٤؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ١٧٢؛ تاريخ طبري، ج ٥، ص ٥٧٩. ٢٣- تاريخ طبري، ج ٥، ص ٥٨٠؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ١٧٢. ٢٤- تـاريـخ طـبـري، ج ٥، ص ٥٨١ و ج ٥، ص ٥٨؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ١٧٣. ٢٥- كامل ابن اثير، ج ٤، ص ١٧٣. ٢٦- تاريخ طبري، ج ٥، ص ٥٨٠؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ١٧٢. ٢٧- البداية و النهاية، ابن كثير، ج ٨، ص ٢٧٠. ٢٨- كامل ابن اثير، ج ٤، ص ١٧٣. ٢٩- تاريخ طبري، ج ٦، ص ٧؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ٢١١. ٣٠- بحارالانوار، ج ٤٥، ص ٣٦٥. ٣١- تاريخ طبري، ج ٦، ص ١٥؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ٢١٥. ٣٢- همان، ج ٤، ص ١٧٠. ٣٣- تاريخ طبري، ج ٦، ص ١٥؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ٢١٥. ٣٤- انساب الاشراف، ج ٦، ص ٣٨٦؛ تاريخ طبري، ج ٦، ص ١٦؛ بحارالانوار، ج ٤٥، ص ٣٦٤- ٣٦٥. ٣٥- تاريخ طبري، ج ٦، ص ٣٢؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ٢٢٦. ٣٦- تاريخ طبري، ج ٦، ص ٢٠؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ٢١٨-٢١٠. ٣٧- تاريخ طبري، ج ٦، ص ١٣؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ٢١٤. ٣٨- تنقيح المقال، مامقاني، ج ٣، ص ٢٠٦؛ بحارالانوار، ج ٤٥، ص ٣٦٥. ٣٩- تاريخ طبري، ج ٦، ص ١٤؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ٢١٤ . ٤٠- تاريخ طبري، ج ٦، ص ٢٠؛ كامل ابن اثير، ج ٤، ص ٢١٨. ٤١- مستدرك الوسائل، ج ٢، ص ٢٦٥؛ فروع كافي، ج ٥، ص ٤٧. ٤٢- مقاتل الطالبيين، ص ٩٣. ٤٣- الاخبار الطّوال، احمد بن داود دينوري، ص ٢٩٣. ٤٤- تاريخ طبري، ج ٦، ص ٣٢. ٤٥- تاريخ طبري، ج ٦، ص ٣٢، مصر. ٤٦- تنزيه المختار، ص ١٤ ـ ١٣. ٤٧- رحله، ابن بطوطه، ص ٢٣٢. ٤٨- اخبار الطوال، ص ٢٩٦. ٤٩- اهل بيت، توفيق اعلم، ص ٥١٧ . ٥٠- پس از پنجاه سال پژوهشي تازه پيرامون قيام امام حسين(عليه السلام)، سيد جعفر شهيدي، ص ١٩٣ـ ١٩٤. ٥١- شعراء، آيه ٢٢٧. ٥٢- نهج البلاغه، ترجمه سيد جعفر شهيدي، ص ٤٠١، قصار ٢٤١. باتشكر عباسي