شخص امام معتقد بود انجمن هاي ايالتي و ولايتي در واقع همان بيت العدل هاي بهاييان است و اين اصلاحات توطئه اي بيش نيست تا اسلام را در ميان جامعه كم رنگ تر كند.

دين و مذهب همواره عامل تعيين كننده اي در تحولات سياسي و اجتماعي كشور ما بوده است. تاريخ ايران، از دوران باستان تا به امروز، مملو از جنبش هايي است كه براساس ايدئولوژي شكل گرفته اند. امپراطوري هخامنشي با اتكا به ايدئولوژي مكتب زرتشت قوام گرفت و دولت ساسانيان همبستگي ميان دين و دولت را به كمال رساند؛ خلفاي بني اميه و بني عباس، قرن ها با داعيه ي اسلام بر اين سرزمين حكومت كردند و سرانجام، از زمان صفويان به بعد، حكومت هاي ملي كشور ما با دين عجين گرديدند.

چنان كه سلسله ي صفوي با تكيه بر مذهب شيعه، حدود دويست سال دوام يافت و شاهان قاجار، با استعانت از دين و استفاده ي از لقب«ظل الله»پذيرش حكومت خود را بر مردم هموار نمودند. اغلب جنبش هاي اجتماعي معاصر ايران، به نوعي از دين بهره گرفته اند. اما اين واقعيت كه براي ايجاد تغييرات سياسي در اين سرزمين، مي توان از علايق مذهبي مردم آن بهره برد، حكم شمشير دو لبه را دارد زيرا هم مي تواند از جانب اصلاح گران و در جهت بهبود اوضاع به كار گرفته شود و هم مي تواند به عنوان برگ برنده در اختيار استعمارگران قرار گيرد تا با شناختي كه از تاريخ و علايق مذهبي مردم كشور ما دارند، به اهداف خود نزديك شوند.

در مورد اخير، از مذهب براي جذب مردم استفاده مي شود و استعمارگران هدف خود را با نام دين پيش مي برند. در مواردي نيز استعمارگر با حمايت از بدعت هاي مذهبي، مي كوشد تا اصول عقايد توده ها كه آنان را به تحريك عليه منافعش وادار مي كند، مورد حمله قرار داده و در آنها ترديد و تزلزل به وجود آورد. از جمله مهم ترين اين قبيل بدعت گذاري ها كه به عنوان حركتي بر ضد سنت هاي ديني و اجتماعي ملت ايران و با پشتيباني استعمار خارجي و استبداد داخلي در تاريخ معاصر ايران قد علم كرد، فرقه ي بهائيت است كه با هدف از ميان بردن نفوذ تشيع و روحانيت شيعه، در ايران عصر پهلوي شكل گرفت.

بهاييت با هدف قراردادن اصول مذهب تشيع، سعي داشت مانع از گسترش آموزه هاي ظلم ستيزانه ي آن شده، تا امكان تكرار جنبش هاي مذهبي از ميان برود. به همين خاطر هم بود كه رژيم پهلوي و اربابان انگليسي اش به شدت از آن حمايت مي كردند و سعي داشتند از تفكر بهايي به عنوان اهرمي عليه انديشه هاي انقلابي مردم كه امام خميني (ره) سمبل آن شناخته مي شد، استفاده كنند. به ويژه پس از حماسه ي خونين پانزدهم خرداد ١٣٤٢ كه رژيم بيش از پيش به قدرت و نفوذ معنوي روحانيت و شخص امام در ميان مردم پي برد، توجه و حمايت آن نسبت به عناصر بهايي فزوني گرفت و از حالت ناپيدا خارج شد.

مقاله ي حاضر بر آن است تا با نگاهي به پيشينه ي تاريخي و نحوه ي پيدايش فرقه ي بهايي، دلايل و چگونگي ترويج آن در عصر پهلوي و روند صعودي توسعه ي بهاييت را در ايران، تا پيش از پيروزي انقلاب اسلامي، به اجمال بررسي نمايد. *تاريخچه بهايي گري از بابيت نشأت گرفته و بابيت خود ريشه در شيخي گري(١) دارد. عقايد اوليه ي فرقه ي بهايي تلفيق و تركيبي از عقايد تشيع، عرفان ايراني، نظريه هاي حكماي اسلامي و يوناني است كه پس از سپري شدن عمري هزارساله، به صورت شيخي گري، سپس بابيگري و سرانجام بهاييت درآمد. اما آن چه امروز در فرقه ي بهايي مطرح مي شود، با شيوه و افكار بنيانگذاران آن تفاوت دارد.

ظهور شيخيه مصادف با دوران فتحعلي شاه قاجار (١٢٥٠ ـ ١٢١٢ ه . ق) و بدعت بابيان مقارن با سلطنت محمد شاه (١٢٦٤ ـ ١٢٥٠ه . ق) است. بنيانگذار فرقه ي بابيه، شخصي به نام سيد علي محمد شيرازي بود كه مدتي در عتبات درس خوانده و چند سالي در حومه ي بغداد و سپس بوشهر، گوشه نشيني اختيار كرده و رياضت كشيده بود، او پس از يك اعتكاف چهل روزه در مسجد كوفه و سفر به مكه، به بوشهر بازگشت و خود را "باب الهي " ناميد. سپس مبلغيني به شيراز فرستاد و عده اي ازجاهلان و ساده لوحان را به عنوان مريد به دور خود جمع كرد.

البته مخفي نماند كه عمال انگليسي كمپاني هند شرقي نيز از او و پيروانش حمايت مالي مي كردند و به وسيله ي همين پول ها هم بودكه منوچهر خان معتمدالدوله حاكم اصفهان، باب را به اصفهان فراخواند و در آن جا آزادي كامل به او اعطا نمود. به اين ترتيب، باب تا سال ١٢٦٣ ه . ق كه سال فوت معتمدالدوله بود، در سايه ي حمايت او به تبليغات پرداخت و مريدانش در زنجان و يزد رو به فزوني گذاشتند. عمده ي فعاليت هاي جنبش بابيه در اين زمان پيرامون انديشه ي مهدويت دور مي زد. اما با گذشت زمان، علي محمد باب كه نخست خود را باب امام زمان(عج) مي خواند، پس از چندي ادعاي مهدويت كرده و نغمه ي ايجاد دين تازه اي را سرداد. سپس ادعاي نبوت كرد و سرانجام نيز دعوي ربوبيت و الوهيت نمود.(٢)

اما با درگذشت حاكم اصفهان، به دستور محمد شاه قاجار، باب را در قلعه ي چهريق اردبيل زنداني كردند و او تا زماني كه به دستور اميركبير در تبريز اعدام شد، در آن قلعه به سر مي برد. (٣) (شعبان ١٢٦٦ ه . ق) با اين حال، پيامد حركت باب همچنان ادامه يافت. چرا كه سنگيني فشارهاي روزافزون و طاقت فرساي اقتصادي بر پيكر جامعه ي عصر قاجار ـ به ويژه محمد شاه وناصرالدين شاه ـ طبقه ي زحمت كش ايراني را سخت به ستوه آورده بود و نارضايتي هاي اجتماعي تنها نياز به جرقه اي داشت تا آتش خشم مردم را نسبت به دولتمردان بي كفايت، روشن سازد.

اكنون باب، در بافت و پوشش مذهب، بهترين فرصت را براي اظهار وجود به مخالفين مي داد. البته گسترش دعوي باب دلايل سياسي ديگري نيز داشت كه در ادامه به آن خواهيم پرداخت. باب يك سال پيش از اعدامش، ميرزا يحيي نوري ملقب به «ازل» را به جانشيني برگزيد. اما ازل كه از ترس دولت زندگي مخفي اختيار كرده بود، همه ي كارها را به برادر پدريش ميرزا حسينعلي بهاء سپرد و بهاء به عنوان پيشكار او، رشد و نفوذ بسياري در ميان طرفداران باب يافت. چندي نگذشت كه به دليل فشارهاي حكومت ناصري، بابيان جايي براي ماندن در ايران نيافتند و از بغداد سردرآوردند كه در اين زمان تحت امر سلطان عثماني بود.

در آن جا حسينعلي بهاء براي ارضاي حس جاه طلبي خود، دست به اقدام عجيب و بي سابقه اي زد. ماجرا از اين قرار بود كه باب در زمان حيات خود كتابي به نام«بيان» نوشت كه كتاب احكام او به شمار مي آمد. او در اين كتاب وعده داد كه در آينده اي بس دور، از ميان بابيان، كسي به نام«من يظهره الله» ظهور خواهد كرد و همه بايد اطاعت او را گردن نهند. ولي بهاء به ابتكار خود اين فاصله ي زماني بسيار طولاني را كوتاه كرد و تنها چند سال پس از مرگ باب، ادعا كرد كه او همان من يظهره الله است كه وعده اش در كتاب«بيان»آمده بود. ادعاي گزاف و جاه طلبي بهاء موجب اختلاف شديد ميان او و ازل گرديد.

دولت عثماني چون وضع را به اين منوال ديد، بهتر دانست كه بابيان را از بغداد به استانبول و از آن جا به «آورند» در يونان، كوچ دهد، دو برادر در اين مدت هم چنان به درگيري خود ادامه مي دادند و علاوه بر دشمني با شيعيان، بادامن زدن به اختلاف داخلي، موجب ناراحتي مردم را نيز به وجود مي آوردند. لذا، دولت عثماني چاره را در آن ديد كه به طور رسمي و با رأي دادگاه، هر يك از دو برادر را به همراه پيروانش به نقطه اي دور از يكديگر بفرستد. سپس، ميرزا يحيي ازل به جزيره ي قبرس و حسينعلي بهاء به عكا، گسيل داده شدند.

از آن پس در ميان بابيان دو فرقه اي ازلي و بهايي پديد آمد. بهاء پس از جدايي از برادر و به هنگام اقامت در عكا از دعوي من يظهره الله هم گذشته و نه تنها خود را يك برانگيخته ي الهي مي ناميد، بلكه ادعاي خدايي نيز مي كرد. (٤) *زمينه هاي پيدايش اغلب تحليل گراني كه درباره ي بهاييت مطالعه مي كنند، علت بروز اين جنبش را در زمينه هاي اقتصادي جستجو كرده و فقر و فلاكت مردم را عامل اصلي آن مي دانند. (٥) البته ترديدي نيست كه اوضاع اسف بار اجتماعي و اقتصادي ايران در دوره ي قاجار، مي توانست زمينه ي برخي مخالفت ها را عليه حكومت مركزي ايجاد نمايد (٦) و برخاستن هر نداي اعتراض آميز، شور و هيجان مردم را به دنبال داشته باشد.

در غير اين صورت، چه لزومي داشت تا زماني كه دين كامل و آسماني اسلام در جامعه ي ايراني رسوخ كرده و با گوشت و خون آدمي پيوند خورده، تعليمات ابتدايي و بي محتواي فرقه هايي از اين دست در ميان توده ي مردم جايي براي خود باز كند؟ بابيگري و بهاييت، بدعتي بود كه براساس بنيان هاي مذهب شيعه بنا شده بود و حرف تازه اي براي گفتن نداشت. اما فوجي كه به دنبال خود كشيد، مي تواند به نوعي قيام مردم را عليه خوانين، فئودال ها و زمينداران بزرگ ـ كه اغلب در بين اقشار دولتي و مذهبي حضور داشتند ـ به ذهن متبادر سازد. با اين حال، رشد و گسترش اين فرقه، در مدت زماني كوتاه و به رغم تمام مخالفت هاي موجود، مي بايست دلايلي علاوه بر اوضاع اقتصادي مردم داشته باشد.

خاصه آن كه با عبور از عصر قاجار و تشكيل حكومت پهلوي، شاهد برخي اصلاحات در امور اقتصادي اجتماعي و نظامي هستيم: (٧) اما، اين وضعيت نه تنها مانعي براي گسترش بهاييت نمي شود، بلكه ترويج بهاييگري در عصر پهلوي دوم به اوج خود مي رسد. پس، گذشته از زمينه هاي اقتصادي پيدايش بهايي گري، بد نيست نگاهي به نقش استعمارگران خارجي در ظهور گسترش اين فرقه بياندازيم. عاملي كه با گذشت زمان، نه تنها كاهشي در آن پيدا نشد، بلكه فرمانبرداري مستقيم شاهان پهلوي از اربابان خارجي، آن را پررنگ تر و قوي تر از قبل نمود.

سؤال اين جاست كه استعمارگران از بدعت گذاري در دين ملت ايران و ايجاد انشعاب مذهبي ميان آنها چه نفعي مي بردند؟ به عبارت ديگر، وحدت ديني مردم چه مانعي درمقابل استعمارگران به وجود مي آورد؟ پاسخ اين سؤال ها را بايد در مقطعي از تاريخ جست و جو كنيم كه به «عصر امتيازات» معروف است. دوره اي كه ظهور سرمايه داري در غرب موجب شد كشورهاي صنعتي هر كدام به ميزان توانايي اشان، براي به دست آوردن مواد اوليه و بازار مصرف، به آسيا و آفريقا چنگ اندازي كنندو اين درست مقارن با دوره ي زمامداري بي كفايت ترين شاهان در طول تاريخ ايران بود.

به زودي كشور ما صحنه ي رقابت هاي استعماري سه كشور فرانسه، انگلستان و روسيه گرديد و هر يك از آنها طي معاهدات و قراردادهاي سياسي يا اقتصادي، گوشه اي از خاكش را تصاحب كردند، يا ثروتي را به غارت بردند. پذيرش معاهدات ننگيني چون پاريس، گلستان و تركمانچاي و واگذاري امتيازات گزافي چون تأسيس بانك شاهي، كشتيراني روي رود كارون، رويتر و اكتشاف معادن ايران به انگلستان؛ تأسيس بانك استقراضي ماهيگيري در درياي خزر، احداث خط تلفن، احداث خط راه شوسه و سرانجام اجازه ي تأسيس بريگاد مستقل قزاق كه در حقيقت تسلط بر نيروي نظامي كشور بود، (٨) نشانه ي آن است كه دولت ايران در مقابل استعمارگران به ذلت افتاده بود و توان مقاوت در مقابل زياده خواهي آنان را نداشت.

اما به رغم دريوزگي دولت ، شواهد محكمي مبني بر استقامت ملت و مقابله ي آن با اين دزدي هاي آشكار وجود دارد. نمونه هاي بارز اين تقابل، فتواي جهاد توسط علما و بسيج مردم در جنگ هاي ايران و روس و پيروزي هاي شگفت حاصل از آن، مقاومت نهضت تنگستان عليه نيروهاي نظامي انگليس و سرانجام نهضت تنباكو به رهبري علما و با حمايت مردم در مقابل واگذاري امتياز رويتر است. بنابراين، با آن كه استعمارگران با اعطاي وام هاي كلان، دولت ايران را براي خود خريده يا از بي كفايتي رجال آن بهره مي گرفتند، در مقابل ملت پابرهنه، اما متحد ايراني، هيچ توفيقي به دست نياورده بودند.

ملتي كه به زور اسلحه تسليم نمي شد، با اتكاء به دين و آيين، با دست خالي، در مقابل بيگانگان مي جنگيد. نقش عظيم روحانيت، بالاخص علماي شيعه، در ايجاد وحدت و پيشبرد اهداف مردم، چيزي نبود كه از نگاه تيزبين استعمارگران به دور مانده باشد. آنان به عينه مي ديدند كه صدور فتوا از جانب يك روحاني سالخورده، مي تواند چه موج عظيمي ميان مردم ايجاد كند و قوي ترين سدها را بشكند. وحدت ديني و همبستگي مردم با اتكاء به علماي مذهبي، تنها مانع براي نفوذ هر چه بيشتر استعمارگران در ايران بود، مانعي كه مي بايست پيش از سرايت به ساير مستعمرات، چاره اي براي آن مي انديشيدند.

سياست «تفرقه بيانداز و حكومت كن» در طول تاريخ بارها امتحان خود را پس داده و كارآمدي اش را به نمايش گذاشته بود. ايجاد اختلاف مذهبي نيز پيشتر در عثماني آزمايش شده انگلستان را براي سلطه بر آن كشور، به توفيق رسانده بود. اينك، روسيه با درس گرفتن از اين تجارب از سيد علي محمد باب حمايت مي كرد تا با ايجاد تفرقه ي مذهبي، اقتدار دين و روحانيت و به تبع آن، مقاومت ملت ايران را در هم شكند. (٩) كمي بعد، يعني در دوره ي ناصري، انگليسي ها هم به صف حاميان جدي اين فرقه ي بدعت گزار پيوستند. (١٠)

از آن پس، هر قدر استعمار گران نفوذ و قدرت بيشتري در ايران پيدا مي كردند، حمايت آنها از فرقه ي بهايي نيز علني تر و قوي تر مي شد. تا زماني كه سرسپردگي كامل خاندان پهلوي به اربابان خارجي، اوج گسترش و توسعه ي اين فرقه و نفوذ آن را در اركان حكومتي به دنبال داشت. *بهاييت در عصر پهلوي رضاشاه نظامي جسوري بود كه با كمك انگليسي ها دست به كودتا زد و با حيله و نيرنگ به پادشاهي رسيد. او كه از اصالت خانوادگي بهره اي نداشت، نام«پهلوي»(١١) را براي خاندان خود برگزيد و چنين وانمود كرد كه در پي تجديد عظمت گذشته ي ايران باستان است.

اما در واقع، بزرگ نمايي تاريخ ايران باستان براي رضاشاه به نوعي مبارزه طلبيدن اسلام بود. او مي دانست كه نمي تواند قدرت اسلام را در حكومت خويش هضم كند، پس سعي داشت تا با خلق ايدئولوژي براي حكومت خود، اسلام را تضعيف نمايد. آغاز حكومت رضاشاه مصادف با رهبري شوقي افندي، رهبر بهاييان بود و به نظر مي رسد شاه نظر بسيار مساعدي نسبت به اين فرقه داشت، به طوري كه يكي از افسران بهايي را به عنوان آجودان مخصوص وليعهد خود انتخاب كرد. (١٢)

در دوران پهلوي، جنبش بهاييت به يكي از شاخه هاي بسيار با نفوذ در تشكيلات سياسي دولت و به تبع آن ساختارهاي فرهنگي و اقتصادي كشور تبديل شد. (١٣) رضاشاه از اين جريان در جهت سياست دين زدايي و روحانيت ستيزي خود نهايت استفاده را برد و اين مقابله تا حد كشف حجاب كه از احكام ضروري دين اسلام است پيش رفت. (١٤) به اين ترتيب، دشمني ميان بهاييان و حكومت مركزي در دوره ي پهلوي از ميان رفت و برعكس به همكاري ميان آنها عليه دين اسلام انجاميد. نفوذ عناصر بهايي در دستگاه حكومت در عصر پهلوي دوم بسيار زياد شد.

محمد رضا شاه كه علاوه بر فقدان اصالت خانوادگي از جسارت پدر هم بهره اي نداشت، در ميان اطرافيان خود، بهاييان را بيش از همه شايسته ي اعتماد مي دانست. از آن پس نقش عناصر بهايي در حكومت از حالت غير علني عصر رضاشاه خارج گرديده و بسياري از مناصب و شغل هاي مهم وحساس در اختيار آنها قرار گرفت.به خصوص كه با شدت عمل رضاشاه در سياست اسلام زدايي، روحانيت تا اندازه ي زيادي قدرت خود را از دست داده بودند و بسياري از اختيارات علما در حيطه ي دستگاه قضايي و تعليم و تربيت، اينك به دولت منتقل شده بود.

با اين حال، هنوز نفوذ و محبوبيت دين اسلام در ميان مردم پا برجا بود و درست در زماني كه شاه و اربابان انگليسي و امريكايي اش فكر مي كردند ديگر دين و روحانيت در ايران كمرنگ شده است، ظهور زعيم عالي قدر شيعه، حضرت امام خميني (ره) و حماسه ي عظيمي همچون ١٥ خرداد ١٣٤٢ تمام معادلات را درصحنه ي سياست ايران بر هم زد. زمينه هاي قيام ١٥ خرداد از زماني فراهم شد كه پس از فوت آيت الله بروجردي، دستگاه دولتي حركت ضد ديني خود را شدت بخشيد و لايحه ي انجمن هاي ايالتي و ولايتي را تقديم مجلس كرد. طرح انقلاب شاه و ملت نيز در همين سال ها ريخته شد.

اما دستگاه ديني و به خصوص روحانيت معتقد به مداخله در امور سياسي در مقابل اين اصلاحات قد علم كرد. سردمدار اين مخالفت، يعني شخص امام معتقد بود انجمن هاي ايالتي و ولايتي در واقع همان بيت العدل هاي بهاييان(١٥)است و اين اصلاحات توطئه اي بيش نيست تا اسلام را در ميان جامعه كم رنگ تر كند. پافشاري امام وحمايت علما و مردم از ايشان سرانجام به لغو لايحه ي انجمن ها انجاميد. اما درجريان انقلاب سفيد و رفراندوم فرمايشي، شاه ديگر حاضر نبود به هيچ قيمتي، حتي سركوب خونبار قيام ١٥ خرداد، در مقابل خواسته هاي روحانيون و مردم تسليم شود. پس از آن، شاه تصميم گرفت براي كنترل نيروهاي مخالف، به عناصر بهايي قدرت بيشتري بدهد و آنها را به طور علني، بي هيچ ابايي، در دستگاه دولتي به كارگيرد.

از جمله مهره هاي بهايي كه پس از سركوب قيام ١٥ خرداد در بخش هاي مختلف سياسي، اقتصادي و هنري كشور حضور پيدا كردند، مي توان به افرادي همچون هژبر يزداني سرمايه دار، ثابت پاسال رييس راديو تلويزيون، فرخ رو پارسا وزير آموزش و پرورش، دكتر شاهقلي وزير بهداري، تيمسار ايادي و پرويز ثابتي معاون ساواك، اشاره كرد. اما برجسته ترين مهره هاي بهايي كه توانست در مصدر نخست وزير قرار گرفته و در دوران صدارتش تعلق او به بهاييت شهرت وسيع يافت، اميرعباس هويدا بود.(١٦) اين انتصاب عمق بي اعتنايي شاه را نسبت به افكار عمومي و توسل و اعتماد او را نسبت به بهاييان نشان مي داد.

در دوران نخست وزيري هويدا، بهاييان بيش از پيش به مراكز حساس كشور دست انداختند. طرفداران اين فرقه در عصر پهلوي دوم منابع اطلاعاتي و جاسوسي انگلستان در ايران به شمار مي آمدند و اسناد بسياري درباره ي رابطه ي عناصر بهايي با سرويس هاي اطلاعاتي سفارت انگليس و مقامات انگليسي در دست است. (١٧) آنان در تضعيف اقتصادي كشور نيز نقش داشتند و اجناسي را كه درايران ارزان تر توليد مي شد، از خارج وارد مي كردند. (١٨) اعتماد محمد رضا شاه به بهاييان باعث شد آنها از موقعيت بدست آمده براي كسب ثروت و قدرت بهره بگيرند.

مركز بهايي گري در اسراييل قرار داشت و آنها با تشكيلاتي بسيار منظم و گسترده، با اين مركز در ارتباط بودند. (١٩) به همين مناسبت، غير از نفوذ دولتي، آنان با داشتن ارتباط با كشورهاي خارجي به خصوص اسرائيل و انگلستان در جهت تضعيف اقتدار دولت و اقتصاد كشور در راستاي منافع بيگانگان عمل مي كردند، اقدامات خائنانه ي اين گروه بر عليه مصالح ملت و مملكت از جمله ي عواملي بود كه به برانگيخته شدن خشم مردم و انفجاري به نام انقلاب اسلامي انجاميد.

*پي نوشت ها :
١. شيخيگري انشعابي از شيعه اثني عشري است كه در قرن دوازدهم هجري قمري پديدآمد و بنيانگذار آن شيخ احمد كسايي بود.
٢. دكتر سيد سعيد زاهد زاهداني، بهاييت در ايران، تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامي، ١٣٨١، ص ١٠٥ ـ ١٠٤.
٣. علي اصغر شميم، ايران در دوره سلطنت قاجار، تهران: مدبر، ١٣٧٤، ص ١٥٢- ١٥١.
٤. بهرام افراسيابي، تاريخ جامع بهاييت، تهران: سخن، ١٣٦٨، ص ٢١.
٥. براي مثال: يوسف فضايي، شيخيگري، بابيگري بهايي گري، كسروي گرايي، تهران: عطايي، ١٣٥٣؛ محمد رضا فشاهي، واپسين جنبش قرون وسطايي در دوران فئودال، تهران: جاويدان، ١٣٥٦ )
٦. كاتوزيان اقتصاد قرن نوزدهم ايران را به سه دوره تقسيم مي كند؛ دوره ي اول مصادف است با سلطنت فتحعلي شاه و محمد شاه؛ دوره ي دوم به تخت نشستن ناصرالدين شاه (١٢٢٧ - هـ. ش.- ١٨٤٨ م) و دوره ي سوم باقي مانده ي سلطنت ناصري تا به هلاكت رسيدن شاه در ١٢٧٥ هـ. ش.- ١٨٩٦ را در بر مي گيرد. دوره هاي اول به رغم جنگ هاي ايران و روس، دوره ي ثبات و تحكيم است. دوره ي دوم قحطي، ركود بازار ابريشم و امتياز نافرجام رويتر را در خود دارد كه وضع اسفبار اقتصادي را در دوره ي سوم به دنبال مي آورد (محمد علي كاتوزيان اقتصاد سياسي ايران، تهران: نشر مركز، ١٣٧٧، ص ٧١ ) شيوع بيماري هاي واگير دار و قحطي نيز از ديگر مصيبت هايي بود كه هر چند سال يك بار ايرانيان را فرا مي گرفت و آفات آن هم از شمار سكنه مي كاست و هم بنيه و روحيه ي بازماندگان را تضعيف كرده و در نتيجه به اقتصاد كشور لطمه مي زد. (سيد تقي نصر، ايران در برخود با استعمارگران، تهران: شركت مولفان و مترجمان ايران، ١٣٦٣، ص ٣٩٠-٣٨٩)
٧. ظهور رضاشاه در صحنه ي سياسي ايران، در واقع نتيجه ي قدرت يابي بورژوازي وابسته به غرب بود. حاكميت اين قشر بر جامعه ي ايراني، يك سري از اقدامات مورد نظر غرب را به اسم اصلاحات ونوگرايي هاي مناسب با اوضاع را مي طلبيد كه رضاشاه به عنوان نماينده ي اين قشر، اين اقدامات را انجام داد. تقويت حكومت مركزي، سركوبي هر گونه مخالفت، آوردن صنايع جديد و كارخانه هاي نوين، رواج بي حجابي، تربيت متخصص و تأسيس نظام بانكداري مدرن، تشويق سرمايه گذاري خارجي و ... در چارچوب اين هدف بود.
٨. شميم، ص ٢٤٤.
٩. نگاه كنيد به اسناد ارائه شده در افراسيابي، ص ٣٤١ به بعد.
١٠. براي اطلاع بيشتر درباره ي حمايت انگلستان از بهاييت، نگاه كنيد به: افراسيابي ص ٤٠٥ به بعد.
١١. پهلوي، منسوب به پهلو يا پارت، شعبه اي از قوم آريايي بود كه در شمال شرق ايران مي زيستند و در سال ٢٥٠ پ. م امپراطوري اشكاني را تاسيس كردند
١٢. سرگرد صنيعي در آن زمان از بهايي هاي طراز اول بود. او بعدها سپهبد و مدتي هم وزير جنگ شد. انتصاب او به سمت آجودان مخصوص وليعهد، حاكي از احترام و اعتمادرضاخان به بهايي ها و ميزان نفوذ آنان در دستگاه دولتي است ( خاطرات ارتشبد سابق حسين فردوست ،موسسه ي مطالعات و پژوهش هاي سياسي، ١٣٨٥، ج ١، ص ٥٧- ٥٩ )
١٣. زاهداني، ص ٢٣٨.
١٤. يكي از طرفداران سرسخت باب، دختري به نام قرة العين بود كه از پيشگامان امر بي حجابي در ايران به شمار مي رود. هم چنين آزادي معاشرت ميان زنان و مردان يكي از اعتقادات بهاييان است ( باب ١٥ از واحد چهارم كتاب بيان )
١٥. در احكام بهاييان درباره ي تشكيل بيت العدل آمده است: "خداوند بر هر شهري نوشته است كه بايد در آن شهر بيت العدلي تشكيل دهند و نفوس بر عدد بهاء" در آن اجتماع كنند و اگر تعداد آنها از اين اندازه بيشتر باشد، باكي نخواهد بود. آنها بايد خود را چنين ببينند كه گويا در محضر خداي علي اعلي وارد شده اند و كسي را كه ديده نمي شود، ببينند. براي آنها سزاوار است كه امناء ... براي هر كسي كه روي زمين است، باشند و چنان چه در امور خودشان مشورت ميكنند، در امور بندگان نيز براي خدا مشورت كنند (افراسيابي، ص ٤٧١ )
١٦. در مورد بهايي بودن هويدا، بهترين و گوياترين سند، نامه اي است با امضاي اسكندر كه در مهر ماه ١٣٤٣ به وسيله ي پست براي اكثر مقامات دولتي آن زمان ارسال شد كه به افشاي سوابق او مي پردازد (خاطرات فردوست ج ٢، ص ٢٧٧-٣٧٥ ) دو سند ديگر كه بهايي بودن هويدا را تاييد مي كند، نامه ي يكي از سران جامعه ي بهاييت به نام قاسم اشرافي به هويدا و ديگري گزارش ساواك از جلسه ي بهاييان ناحيه ي ٢ شيراز به تاريخ ١٩/٥/١٣٥٠ است. (همان جا، ص ٣٨٥-٣٨٤ )
١٧. عبدالله شهبازي، جستارهايي از تاريخ معاصر ايران، موسسه ي مطالعات و پژوهش هاي سياسي، ١٣٨٥، ص٤٥٥ . ١٨. خاطرات فردوست، ج ١، ص ٣٧٥-٣٧٤. ١٩. زاهداني، ص ٢٤٩.

منبع: ويژه نامه انقلاب سايت فارس