يكديگر مى‌آيند و مى‌روند، ماه‌ها و فصل‌ها به نوبت و با نظم و حساب در گردش‌اند، هنگام شب فضاى بالا پر از ستارگان درخشان و زيبا مى‌شود، در روى زمين گياهان و درخت‌هايى مى‌بيند كه دانه بعضى از آنها در ابتداى امر به اندازه‌اى كوچك است كه در لاى انگشتان او گم مى‌شود و پس از چندى درختى تنومند با شاخه‌هاى بلند و برگ‌ها و شكوفه‌هاى رنگارنگ و ميوه‌هاى گوناگون، داراى طعم‌ها و بوهاى جان‌پرور مشاهده مى‌كند، جانورانى مى‌بيند داراى شكل‌ها و حجم‌ها و طبيعت‌ها و غريزه‌هاى گوناگون، موجوداتى مى‌بيند كه پيدا مى‌شوند و باز از ميان مى‌روند، زنده مى‌شوند و مى‌ميرند، جريان حيات را از گياه تا انسان مشاهده مى‌كند. عظمت و ريزه كارى خلقت خود را مى‌بيند، اندام خود، استخوان‌ها و رگ‌هاى بدن، عجايب استخوان سر، چشم و گوش و صورت و دستگاه گوارش و گردش خون و ضربان قلب و خلقت دست‌ها و انگشتان و كيفيت تركيب اعضا و جوارح و چگونگى تغذيه و تأمين مواد لازم بدن، دستگاه توليد فرزند و نقش قوه عقل و شهوت و خيال و واهمه و ساير قواى نامرئى موجود در جسم خود را مدّ نظر مى‌آورد و بى‌اختيار اعتراف مى‌كند كه:

اى همه هستى ز تو پيدا شده‌		خاك ضعيف از تو توانا شده‌
زيرنشين علمت كائنات‌		ما به تو قائم چو تو قائم به ذات‌

و با زبان بى‌زبانى مى‌گويد:

اى ز وجود تو وجود همه‌		پرتوى از بود تو بود همه‌
نيست كن و هست كن و هست و نيست‌		غير تو و صنع تو موجود نيست‌

آرى در چنين حالى انسان با جان خود يك اراده، يك مشيت، يك حيات، يك قدرت، يك علم، يك هستى حقيقى را كه داراى همه اين صفات است و به منزله روح جهان است، به روشنى مى‌بيند و او را محيط به همه موجودات و آگاه از همه آنها و توانا بر همه آنها و گرداننده تمام آنها مى‌بيند و خويشتن را نيز با تمام وجود به او وابسته و مربوط مى‌بيند اگر چه حقيقت او را نمى‌تواند دريابد و بر آفرينش جهان و سرّ خلقت خويش هم نمى‌تواند پى برد اما اين اندازه مى‌فهمد كه جهان را صانعى باشد خدا نام و مى‌فهمد كه در فطرت همه موجودات همين ادراك و برداشت وجود دارد و همه با هستى خود به آن مبدأ يگانه مربوط و وابسته‌اند و همه با تمام وجود به وجود او اقرار و اعتراف دارند. و طبعاً در برابر عظمتش سر تسليم فرود آورده او را سجده مى‌كنند. وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌ (سوره رعد/ ١٦).

مگر مى‌كرد درويشى نگاهى‌

بر اين درياى پر درّ الهى‌