ادوار فقه و كيفيت بيان آن ( فارسي ) - جناتی، محمد ابراهیم - الصفحة ٢٤٦ - دورهء پنجم

رساله مرحوم آية الله شيخ محمد بن على كاشف الغطاء در باب طهارت و نماز .
وى رسالهء ديگرى در باب دماء ثلاثه و احكام جنائز و رساله اى در باب روزه و نيز رساله اى در مناسك حج دارد كه به تاريخ ١٢٦٦ نوشته شده است . [١] رساله منتخب الرسائل العملية نوشته آية الله سيد اسد الله شفتى ( م ١٢٩٠ ه . ق ) رساله النبذة من الاحكام الشرعية للمولى على تهرانى ( م ١٢٩٦ ه . ق ) رساله مصباح الهداية آية الله محمد طاهر دزفولى ( م ١٣١٥ ه . ق ) دورهء پنجم اين دوره از زمان شيخ مرتضى انصارى ( ١٢١٤ - ١٢٨١ ه . ق ) شروع مىشود و تا زمان ميرزا محمد تقى شيرازى و سيد محمد كاظم يزدى ( قدس سرّهما ) ، يعنى حدود ٤٠ سال ادامه مىيابد . در اين مرحله مسائل فقهى و احكام دينى در ضمن پرسش و پاسخ و حاشيه نويسى ، بر رساله‌هاى پيشين انجام گرفته است .
در اينجا لازم است قبل از ورود به اصل مطلب ، چند مسأله را به طور فشرده در بارهء حاشيه و حاشيه نويسى بازگو كنيم :
١ - حاشيه در لغت به معناى لايهء قبا و امثال آن است ، يعنى چيزى كه ميان آستر و پارچه رويين به كار مىرود . حاشيه در عرف عام به معناى زيادى ، و در عرف خاص به معناى طرف است .
٢ - حاشيه به مطالبى مىگويند كه در اطراف كتاب نوشته شود ، خواه به عنوان شرح و توضيح متن باشد و خواه به عنوان تكميل يا استدلال بر صحت مطالب كتاب .
٣ - مراد از حاشيه بر رساله‌هاى عمليه اين است كه محشى حكمى خلاف استنباط نويسندهء كتاب را در حاشيه آن قرار دهد و با علامتى مخصوص ، مشخص كند . پس از انضمام حواشى به متن ، كتاب مجموعا به صورت تأليفى جديد در خواهد آمد كه محشى ، مؤلف آن است ، زيرا برخى از مطالب آن را ابداع و ابتكار و بعضى را به امضاء خود رسانيده و تصويب كرده است .
٤ - در واقع تفاوتى ميان تعليقه و حاشيه نيست ، و اين كه گفته شده تعليقه اختصاص به

[١] - الذريعه ج ٢٢ ، ص ٢٧٢