اين جريانها بر فكر و انديشه تكيه داشتند و به نظريات فرهنگى و علمى مسلّح بودند. در مقدّمه جريانها بايد از جريان علوى ياد كرد. اين جريان علاوه بر رهبرى مردم در مسائل فكرى، رهبرى مخالفتهاى سياسى را نيز در دست داشت. حزب عبّاسى كه در خلاء فكرى كُشنده‌اى به سرمى‌برد چاره‌اى جز اين نيافت كه در صدد كاوش از منابع فكرى خارجى برآيد و بر همين اساس بود كه نهضت ترجمه را نيرو بخشيد و پيش از پرداختن به كتابهاى علمى به ترجمه كتابهاى فلسفى توجّه كرد. اين حركت موجب اضطراب فكرى و آشفتگى فرهنگى امّت اسلامى شد و وحدت امّت را با خطر روبه‌رو ساخت. عوامل‌متعددى در پديدآوردن‌اين‌خطر نقش داشتند:

اوّلًا: دور نگه‌داشتن متفكران از مسائل و مشكلات سياسى.

ثانياً: ازدياد نافرمانى‌هاى سياسى و جنگهاى داخلى كه طبعاً امّت را به نگرانى فكرى بيشتر مى‌كشانيد.

ثالثاً: وجود جريانهاى ناآشنا كه هدف آنها تباه كردن فرهنگ جامعه و مبارزه با اسلام به نام اسلام بود. اين امر از طريق حركتهاى سياسى مرتبط با كفّار تغذيه مى‌شد.

در دوران خلافت مأمون، اين اضطراب فكرى به اوج خود رسيد و همين مسأله موجب شد تا امام رضا عليه السلام عهده‌دار برخورد با آن شود.

انتقال آن‌حضرت به پايتخت ديار اسلام و پذيرفتن ولايتعهدى مأمون، باعث شد كه وى در متن برخوردهاى فكرى قرار بگيرد.

امام رضا با ارباب ملل ومذاهب گوناگون، مناظره‌هاى بسيارى ترتيب‌